Sơ đồ bố trí phương tiện PCCC là bản vẽ mặt bằng cơ sở có đánh dấu vị trí bình chữa cháy, tủ họng nước, nút ấn và tủ báo cháy, cầu dao tổng, van gas tổng, lối ra và những khu có nguy cơ cháy cao. Nó có hai việc: giúp người trong cơ sở và lực lượng chữa cháy đến từ bên ngoài tìm đúng chỗ thật nhanh, và giúp chính chủ cơ sở thấy chỗ nào đang thiếu phương tiện.
Với công trình đã qua thẩm duyệt thiết kế và nghiệm thu, bản vẽ hệ thống PCCC đã có trong hồ sơ bàn giao. Nhưng đó là bản vẽ kỹ thuật cho người làm nghề đọc, thường nhiều lớp và khổ lớn. Sơ đồ bố trí treo tại cơ sở là bản đơn giản hoá cho người thường. Còn với nhà ống, quán nhỏ, kho thuê lại chưa từng có bản vẽ nào, sơ đồ tự vẽ là cách duy nhất để có một tấm bản đồ chung. Bài này hướng dẫn cách tự vẽ, những gì nên thể hiện, chỗ treo và lịch cập nhật. Việc có bắt buộc phải có sơ đồ trong hồ sơ hay không và quy cách cụ thể, bạn đối chiếu văn bản hiện hành với diện quản lý của cơ sở mình.
Sơ đồ dùng vào những lúc nào
Lúc có cháy, người đầu tiên chạy đi lấy bình thường không phải người phụ trách PCCC mà là người đứng gần nhất: một nhân viên thời vụ, một khách, một người giao hàng. Họ không biết bình để ở đâu. Một sơ đồ dán ở lối vào và ở hành lang giúp họ có câu trả lời mà không phải hỏi ai.
Lúc lực lượng chữa cháy đến, việc đầu tiên họ cần là hiểu mặt bằng: lối vào nào gần đám cháy nhất, khu nào chứa gas, chứa hoá chất, chứa pin, nguồn nước ở đâu, cầu dao tổng ở đâu để cắt điện. Người phụ trách cơ sở cầm sơ đồ ra đón thì tiết kiệm được những phút quý nhất.
Lúc tự kiểm tra, sơ đồ là danh sách kiểm có sẵn: đi theo sơ đồ, đến từng điểm đánh dấu xem bình còn đó không, tủ họng nước có bị chắn không. Điểm nào trên sơ đồ có mà thực tế không có, hoặc ngược lại, là việc phải xử lý.
Lúc huấn luyện nhân viên mới, sơ đồ là công cụ dạy nhanh nhất. Năm phút chỉ trên sơ đồ, rồi năm phút đi thực tế, nhân viên nhớ lâu hơn nhiều so với đọc một đoạn văn mô tả.
Một sơ đồ dùng được cần thể hiện những gì
Bạn không cần vẽ đẹp, nhưng cần đúng tỉ lệ tương đối và đủ các thứ người đọc cần tìm. Danh sách gợi ý, bỏ những mục cơ sở không có:
- Khung mặt bằng: tường bao, các phòng, cầu thang, cửa ra vào, cửa cuốn, lối ra thứ hai hoặc lối lên mái nếu có. Nhà nhiều tầng thì mỗi tầng một sơ đồ.
- Hướng và vị trí "bạn đang ở đây": với bản treo tường, đánh dấu chỗ người đọc đang đứng và xoay sơ đồ cho cùng chiều với thực tế, để bên trái trên giấy là bên trái ngoài đời.
- Phương tiện chữa cháy: từng bình chữa cháy (ghi loại và đánh số khớp với sổ theo dõi phương tiện), tủ họng nước, chăn chữa cháy ở bếp.
- Hệ thống báo cháy: tủ trung tâm, nút ấn báo cháy, chuông, nếu cơ sở có.
- Điểm cắt nguồn: cầu dao tổng, aptomat từng tầng, van gas tổng, van khoá các bình gas.
- Khu nguy hiểm: kho gas, kho hàng dễ cháy, khu sạc xe điện, phòng máy, khu bếp, nơi chứa dung môi hoặc hoá chất.
- Lối đi và lối ra: đường đi chính đến các lối ra; vị trí đèn chỉ dẫn và đèn sự cố nếu có. Việc lối thoát nạn có đạt quy chuẩn hay không thuộc phần thiết kế, sơ đồ chỉ thể hiện hiện trạng.
- Nguồn nước bên ngoài: trụ nước chữa cháy hoặc bể nước gần nhất mà cơ sở biết, nếu có.
- Chú giải và ngày vẽ: bảng ký hiệu ở góc, ngày cập nhật, tên người vẽ hoặc người phụ trách.
Ký hiệu trên sơ đồ nên dùng ký hiệu phổ biến theo tiêu chuẩn về ký hiệu PCCC để người làm nghề đọc là hiểu. Nếu chưa nắm, dùng ký hiệu đơn giản tự đặt nhưng phải có chú giải rõ ở góc giấy. Một sơ đồ dùng ký hiệu lạ mà không có chú giải là sơ đồ chỉ người vẽ đọc được.
Tự vẽ sơ đồ từ mặt bằng thật
Với cơ sở nhỏ chưa có bản vẽ, một buổi chiều là đủ để có bản đầu tiên. Cách làm:
- Lấy bản vẽ có sẵn nếu có: bản vẽ trong hồ sơ xin phép xây dựng, bản vẽ chủ nhà cho thuê đưa, hoặc sơ đồ trong hợp đồng thuê. Không có thì đo bằng thước dây hoặc đếm bước chân, ghi chiều dài các cạnh chính.
- Vẽ khung mặt bằng từng tầng lên giấy kẻ ô, mỗi ô một quy ước (ví dụ một ô bằng nửa mét). Không cần chính xác tới từng phân, cần đúng tương quan: phòng nào lớn hơn phòng nào, cửa nằm phía nào.
- Đi một vòng, đánh dấu từng phương tiện đúng chỗ thực tế đang đặt, không vẽ theo chỗ "lẽ ra phải đặt". Gán số cho mỗi bình (B1, B2…) và dùng đúng số đó trong sổ theo dõi phương tiện.
- Đánh dấu điểm cắt điện, cắt gas, các khu nguy hiểm và lối ra.
- Đưa người phụ trách PCCC và một nhân viên chưa quen sơ đồ cùng đi kiểm lại: nhân viên cầm sơ đồ, tự tìm từng bình. Chỗ nào họ lúng túng là chỗ sơ đồ chưa rõ.
- Vẽ lại bản sạch, bằng tay hoặc trên máy tính, in khổ đủ lớn để đọc được từ khoảng cách đứng trước tường. Ký, ghi ngày.
- Lưu một bản trong hồ sơ quản lý PCCC, treo bản sao ở các vị trí đã chọn, và giữ bản điện tử để sửa lần sau.
Ví dụ giả định: một kho hàng thuê ở Bình Dương cũ, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh, có hai dãy kệ dài. Khi vẽ, thủ kho nhận ra cả ba bình chữa cháy đều nằm ở đầu dãy gần văn phòng, còn cuối dãy, nơi có cửa phụ và khu đóng gói, không có bình nào. Không cần ai kiểm tra chỉ ra, tấm sơ đồ tự nói lên chỗ thiếu.
Sơ đồ trong hồ sơ và sơ đồ treo tường khác nhau thế nào
Nhiều cơ sở dùng một tờ cho cả hai việc, nên tờ treo tường thì quá chi tiết, tờ trong hồ sơ thì quá sơ sài. Tách ra sẽ dễ dùng hơn:
| Tiêu chí | Sơ đồ lưu trong hồ sơ | Sơ đồ treo tại cơ sở |
|---|---|---|
| Người đọc | Người phụ trách, đoàn kiểm tra, lực lượng chữa cháy | Nhân viên, khách, người lần đầu đến |
| Mức chi tiết | Đủ mọi phương tiện có đánh số, điểm cắt nguồn, khu nguy hiểm, nguồn nước | Vị trí bình, lối ra, chỗ bạn đang đứng; lược bớt chi tiết kỹ thuật |
| Số bản | Một bộ đủ các tầng | Mỗi tầng, mỗi lối vào chính một bản, đúng chiều nhìn |
| Hình thức | Giấy khổ lớn hoặc bản điện tử, có ngày và chữ ký | Khổ đủ đọc từ một, hai mét, ép plastic hoặc đóng khung |
| Khi nào sửa | Mỗi khi dời, thêm, bớt phương tiện hoặc đổi bố trí mặt bằng | Cùng lúc với bản trong hồ sơ, thay toàn bộ bản cũ |
Điều quan trọng là hai bản phải khớp nhau và khớp thực tế. Sơ đồ treo tường ghi bình ở góc trái trong khi bản hồ sơ ghi góc phải là loại sai lệch đoàn kiểm tra rất hay nhận ra, và lúc có cháy thì loại sai lệch này làm người ta chạy nhầm hướng.
Những lỗi làm sơ đồ mất tác dụng
Sơ đồ của công trình, không phải của cơ sở. Kho thuê lại dùng nguyên bản vẽ chủ đầu tư làm từ khi nghiệm thu, trong khi người thuê đã ngăn thêm phòng, kê thêm kệ. Sơ đồ đúng với toà nhà năm đó nhưng sai với hôm nay.
Không đúng chiều nhìn. Treo sơ đồ trên tường phía đông nhưng bản vẽ lại hướng lên phía bắc, người đọc phải xoay đầu để hiểu.
Thiếu điểm cắt điện, cắt gas. Có đủ bình chữa cháy nhưng không ghi cầu dao tổng, trong khi đó là thứ lực lượng chữa cháy hỏi đầu tiên.
Ký hiệu không có chú giải. Người vẽ dùng tam giác cho bình bột, hình tròn cho bình CO2 nhưng không ghi ở đâu, người khác đọc không ra.
Treo ở chỗ không ai đọc. Trong phòng giám đốc, sau cánh cửa luôn mở, hoặc quá cao.
Không có ngày. Không biết sơ đồ vẽ từ năm nào, nên không biết có còn đúng không.
Khi nào phải vẽ lại, và vẽ lại có phải xin phép không
Sơ đồ cần cập nhật mỗi khi vị trí phương tiện thay đổi: thêm bình, dời bình sang chỗ khác vì kê lại quầy, thay tủ họng nước, lắp thêm nút ấn báo cháy. Nó cũng cần cập nhật khi mặt bằng đổi: ngăn thêm phòng, mở thêm kho, cho thuê lại một phần, bịt hoặc mở thêm một cửa.
Cần phân biệt hai loại thay đổi. Dời một bình chữa cháy từ góc này sang góc kia trong cùng khu là việc vận hành, chủ cơ sở tự làm và tự cập nhật sơ đồ. Còn ngăn lại phòng, thay đổi lối ra, thay đổi hệ thống báo cháy hoặc chữa cháy cố định, đổi công năng một khu từ văn phòng sang kho là cải tạo; trường hợp này có thể phải làm thủ tục thẩm định thiết kế, nghiệm thu theo quy định, không chỉ vẽ lại sơ đồ. Khi không chắc thay đổi của mình thuộc loại nào, hỏi cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH trước khi làm.
Một thói quen tốt là đưa sơ đồ vào mỗi đợt tự kiểm tra: người kiểm cầm sơ đồ đi, thấy lệch thì ghi vào biên bản và sửa sơ đồ ngay trong tuần. Bản cũ không vứt đi mà ghi chữ "đã thay" kèm ngày, lưu ở phần văn bản hết hiệu lực, để khi cần có thể biết vào thời điểm nào phương tiện đặt ở đâu.
Nếu cơ sở bạn đang có tranh chấp với chủ nhà về việc ai phải bổ sung phương tiện sau khi cải tạo, sơ đồ các thời kỳ là bằng chứng hữu ích. Tranh chấp có giá trị lớn thì nên nhờ người làm nghề pháp lý xem hợp đồng thuê trước khi đưa ra yêu cầu.
Câu hỏi thường gặp
Sơ đồ bố trí phương tiện PCCC có phải do đơn vị có chức năng vẽ không?
Với sơ đồ dùng để treo và quản lý hằng ngày, chủ cơ sở có thể tự vẽ miễn là đúng thực tế và dễ đọc. Bản vẽ kỹ thuật hệ thống PCCC trong hồ sơ thiết kế, nghiệm thu là chuyện khác và do đơn vị có điều kiện thực hiện. Nếu cơ quan kiểm tra có yêu cầu riêng về quy cách, làm theo hướng dẫn của họ.
Nhà ống ba tầng, tầng trệt bán hàng có cần sơ đồ cho cả tầng ở không?
Nên có, vì cháy ở tầng trệt thường ảnh hưởng nhanh nhất tới người ở tầng trên. Sơ đồ mỗi tầng chỉ cần thể hiện vị trí bình, lối xuống, lối lên mái hoặc lối ra phụ và chỗ cắt điện. Treo ở chân cầu thang mỗi tầng để người nhà và người thuê cùng thấy.
Có thể dùng ảnh chụp thay cho sơ đồ vẽ không?
Ảnh chụp từng vị trí bình là tư liệu tốt để kèm sổ theo dõi phương tiện, nhưng không thay được sơ đồ, vì ảnh không cho thấy quan hệ vị trí giữa các điểm. Kết hợp cả hai: sơ đồ để nhìn tổng thể, ảnh để nhận diện đúng thiết bị khi kiểm.
Sơ đồ có cần đánh số bình chữa cháy không?
Rất nên. Mỗi bình một mã như B1, B2, ghi cùng mã đó trên thân bình bằng nhãn dán của cơ sở và trong sổ theo dõi phương tiện. Khi một bình đến hạn bảo dưỡng hay bị hỏng, ai cũng biết đó là bình nào và nằm ở đâu mà không cần mô tả dài.
Khu kinh doanh do người thuê quản lý thì ai vẽ sơ đồ phần đó?
Người thuê nên tự vẽ phần mặt bằng họ sử dụng và đưa bản sao cho chủ cơ sở, chủ cơ sở ghép vào sơ đồ tổng. Cách chia việc này nên ghi trong hợp đồng thuê, để khi bố trí bên trong thay đổi thì bên thuê có nghĩa vụ báo và cập nhật.