Khi xảy ra cháy tại cơ sở, người đứng đầu cơ sở có thể phải chịu ba loại trách nhiệm: hành chính nếu có hành vi vi phạm quy định PCCC, dân sự là bồi thường thiệt hại cho người khác, và hình sự nếu vi phạm quy định PCCC gây hậu quả nghiêm trọng theo Bộ luật Hình sự. Ba loại này độc lập với nhau: có thể chỉ phát sinh một loại, cũng có thể cùng lúc cả ba, tuỳ nguyên nhân, mức độ thiệt hại và việc cơ sở đã chấp hành quy định đến đâu.
Bài viết giải thích ở mức nguyên lý: trách nhiệm được xác định dựa trên những yếu tố nào, vì sao hồ sơ PCCC trước đó lại quan trọng sau sự cố, và những việc nên làm ngay sau cháy. Bài không bình luận vụ việc cụ thể nào. Mọi tình huống thực tế có thiệt hại về người hoặc tài sản lớn đều cần luật sư ngay từ đầu; hồ sơ bồi thường bảo hiểm có chuyên mục riêng về bảo hiểm cháy nổ trên trang.
Ba loại trách nhiệm có thể phát sinh
Bảng dưới tóm tắt ba loại trách nhiệm theo nguyên lý chung. Điều kiện cụ thể và mức xử lý được quy định trong các luật chuyên ngành; khi gặp tình huống thật, cần đối chiếu văn bản hiện hành cùng người làm nghề.
| Loại | Căn cứ chung | Khi nào phát sinh | Hệ quả có thể |
|---|---|---|---|
| Hành chính | Luật PCCC và CNCH 2024, Luật Xử lý vi phạm hành chính, nghị định xử phạt | Có hành vi vi phạm quy định PCCC, dù có gây cháy hay không | Cảnh cáo, phạt tiền, đình chỉ hoạt động, buộc khắc phục |
| Dân sự | Bộ luật Dân sự về bồi thường thiệt hại | Có thiệt hại cho người khác về tính mạng, sức khoẻ, tài sản và có lỗi hoặc thuộc trường hợp luật quy định | Bồi thường thiệt hại thực tế cho người bị thiệt hại |
| Hình sự | Bộ luật Hình sự, các tội liên quan đến vi phạm quy định PCCC và các tội khác tuỳ hậu quả | Vi phạm quy định PCCC gây hậu quả nghiêm trọng về người hoặc tài sản theo mức luật định | Hình phạt theo khung của tội danh, kèm nghĩa vụ bồi thường |
Lưu ý: nguyên nhân cháy do đâu là yếu tố quyết định. Cháy do lỗi của một bên thứ ba, do thiên tai, hay do vi phạm của chính cơ sở dẫn tới đánh giá trách nhiệm rất khác nhau. Việc xác định nguyên nhân thuộc về cơ quan có thẩm quyền, qua điều tra và giám định.
Trách nhiệm được xem xét dựa trên những gì
Sau một vụ cháy, cơ quan có thẩm quyền sẽ tìm hiểu nguyên nhân và điều kiện an toàn PCCC của cơ sở trước khi xảy ra sự cố. Câu hỏi trung tâm không chỉ là lửa bắt đầu từ đâu, mà còn là: cơ sở có tuân thủ quy định không, và việc không tuân thủ có góp phần gây ra cháy hoặc làm thiệt hại nặng thêm không.
Một số yếu tố thường được xem xét: nguồn gây cháy và ai kiểm soát nó; hệ thống báo cháy có hoạt động không, nếu không thì vì sao; lối thoát nạn có bị khoá, bị chặn không; phương tiện chữa cháy có sẵn sàng không; người làm việc có được huấn luyện không, có xử lý ban đầu đúng không; cơ sở đã từng nhận kiến nghị nào mà chưa khắc phục; có thay đổi công năng, cải tạo mà không làm thủ tục không.
Cùng một vụ cháy, cơ sở đã chấp hành đầy đủ, có hồ sơ chứng minh, sẽ ở vị trí rất khác với cơ sở có biên bản kiến nghị cũ chưa làm, hệ thống báo cháy bị ngắt. Ở trường hợp thứ hai, các vi phạm trước đó trở thành chứng cứ cho thấy người đứng đầu đã biết nguy cơ mà không xử lý.
Trách nhiệm cũng có thể thuộc về nhiều người: người đứng đầu cơ sở, người được giao phụ trách PCCC, người trực tiếp gây ra nguồn cháy, chủ nhà nếu phần vi phạm thuộc trách nhiệm của họ, đơn vị bảo trì nếu làm sai. Việc phân định là của cơ quan có thẩm quyền.
Vì sao hồ sơ PCCC trước sự cố lại quan trọng đến vậy
Với nhiều chủ cơ sở, hồ sơ quản lý PCCC là thứ chuẩn bị để đối phó với đoàn kiểm tra. Nhưng giá trị thật của bộ hồ sơ đó bộc lộ rõ nhất sau một sự cố. Đó là bằng chứng duy nhất về những gì cơ sở đã làm trước khi cháy, trong khi hiện trường có thể đã bị phá huỷ.
Sổ theo dõi phương tiện cho thấy bình được kiểm tra khi nào. Biên bản bảo trì hệ thống báo cháy cho thấy hệ thống hoạt động đến thời điểm nào. Hồ sơ huấn luyện cho thấy nhân viên đã được dạy những gì. Báo cáo khắc phục kiến nghị kèm chứng cứ cho thấy cơ sở đã xử lý các tồn tại được nêu. Phương án chữa cháy và biên bản thực tập cho thấy cơ sở có chuẩn bị cho tình huống khẩn cấp.
Vì hồ sơ có thể cháy cùng cơ sở, nên lưu một bản sao ở nơi khác: văn phòng công ty, nhà riêng của chủ, hoặc lưu điện tử. Đây là việc rẻ nhất mà ít cơ sở làm. Ngược lại, hồ sơ được làm bù sau sự cố, ghi lùi ngày, là hành vi rất nghiêm trọng, có thể bị coi là làm sai lệch chứng cứ.
Sau sự cố: những việc làm nặng hoặc nhẹ trách nhiệm
Việc giữ hiện trường, báo bảo hiểm và phối hợp với lực lượng chữa cháy có hướng dẫn riêng ở các chuyên mục khác của trang. Ở góc trách nhiệm pháp lý, những việc dưới đây trong các ngày đầu thường ảnh hưởng trực tiếp đến cách người đứng đầu cơ sở bị nhìn nhận:
- Khai báo trung thực với cơ quan điều tra về hoạt động, hệ thống điện, thiết bị, người có mặt; khai sai hoặc giấu thông tin làm tình tiết bất lợi nặng thêm.
- Không làm thêm, sửa ngày, ghi bù bất kỳ giấy tờ PCCC nào sau sự cố; chỉ nộp bản sao hồ sơ đã có, nói rõ bản nào lưu ở đâu.
- Không tự ý dọn dẹp, tháo dỡ, di chuyển thiết bị khi chưa được phép, vì có thể bị coi là làm thay đổi hiện trường.
- Không ký văn bản nhận lỗi hay cam kết mức bồi thường khi nguyên nhân chưa được xác định; hỗ trợ nhân đạo cho người bị ảnh hưởng thì nên làm và ghi rõ đó là hỗ trợ.
- Không gây sức ép, dặn dò nhân viên khai theo một hướng; mỗi người khai điều mình biết.
- Liên hệ luật sư sớm khi có thiệt hại về người hoặc thiệt hại tài sản của người khác, để biết quyền và nghĩa vụ của mình trong quá trình điều tra.
Phần lớn chủ cơ sở trong những ngày đầu bị áp lực từ nhiều phía. Hiểu rằng hợp tác trung thực và giữ nguyên chứng cứ là cách tự bảo vệ tốt nhất giúp tránh những quyết định vội vàng khó sửa về sau.
Khi người lao động bị thương trong vụ cháy
Nếu người lao động bị thương hoặc thiệt mạng khi đang làm việc, sự cố còn được xem xét dưới góc độ an toàn, vệ sinh lao động. Người sử dụng lao động có những nghĩa vụ riêng theo pháp luật về lao động và an toàn, vệ sinh lao động, độc lập với trách nhiệm về PCCC: sơ cứu, cấp cứu kịp thời, khai báo sự cố theo quy định, phối hợp điều tra, chi trả các khoản cho người bị nạn theo luật và theo hợp đồng.
Các khoản thường gặp bao gồm chi phí y tế trong quá trình điều trị, tiền lương trong thời gian nghỉ điều trị, và bồi thường hoặc trợ cấp tuỳ mức độ suy giảm khả năng lao động và lỗi của các bên. Người lao động có tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc còn được hưởng chế độ từ quỹ bảo hiểm tai nạn lao động theo điều kiện luật định. Mức và điều kiện cụ thể cần đối chiếu quy định hiện hành.
Điểm cần nhớ là cơ sở không đóng bảo hiểm xã hội đầy đủ cho người lao động sẽ phải tự chi trả những khoản lẽ ra quỹ bảo hiểm chi trả, và đây có thể là gánh nặng tài chính rất lớn sau một vụ cháy. Rà soát việc đóng bảo hiểm cho người lao động, kể cả người làm thời vụ, cũng là một phần chuẩn bị cho rủi ro cháy nổ mà nhiều chủ cơ sở không nghĩ tới.
Bồi thường dân sự: những điểm chủ cơ sở cần hiểu
Bồi thường cho ai. Người bị thiệt hại có thể là người lao động, khách hàng, hàng xóm có nhà bị cháy lan, chủ nhà nếu cơ sở đi thuê, hoặc người gửi hàng trong kho. Mỗi quan hệ có thể dựa trên căn cứ khác nhau: hợp đồng, quan hệ lao động, hay bồi thường ngoài hợp đồng.
Thiệt hại gồm những gì. Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự, thiệt hại có thể gồm tài sản bị mất, hư hỏng, chi phí hợp lý để ngăn chặn, khắc phục, thu nhập bị mất, chi phí điều trị, và các khoản khác theo luật định khi có thiệt hại về sức khoẻ, tính mạng.
Lỗi và trường hợp được giảm, miễn. Trách nhiệm bồi thường thường gắn với lỗi. Nếu người bị thiệt hại cũng có lỗi, mức bồi thường có thể được giảm tương ứng. Sự kiện bất khả kháng có thể là căn cứ miễn trách nhiệm trong một số trường hợp, nhưng điều kiện chặt chẽ.
Bảo hiểm không thay thế hết. Bảo hiểm cháy nổ bắt buộc chủ yếu bảo vệ tài sản của chính cơ sở theo hợp đồng; trách nhiệm với người thứ ba có thể nằm ngoài phạm vi, trừ khi có bảo hiểm trách nhiệm riêng. Nên đọc kỹ hợp đồng bảo hiểm của mình từ trước.
Phòng ngừa: biến bài học thành việc làm hôm nay
Mục đích của việc hiểu trách nhiệm sau sự cố không phải để lo lắng, mà để thấy rõ giá trị của những việc hằng ngày. Phần lớn các yếu tố làm trách nhiệm nặng thêm đều là những việc có thể làm ngay: bật lại hệ thống báo cháy và xử lý báo giả đúng cách, giữ lối thoát thông suốt, khắc phục các kiến nghị cũ, huấn luyện lại nhân viên, lưu bản sao hồ sơ ở nơi khác.
Một cách tự đánh giá đơn giản: tưởng tượng ngày mai cơ quan điều tra hỏi bạn năm câu. Hệ thống báo cháy hoạt động không. Lối thoát có bị khoá không. Kiến nghị lần trước đã làm chưa. Nhân viên ca đêm đã được huấn luyện chưa. Bạn có hồ sơ chứng minh không. Câu nào bạn chưa trả lời được "có" một cách tự tin, đó là việc nên làm trong tuần này.
Với cơ sở đi thuê, rà lại hợp đồng thuê để biết rõ phần nào thuộc trách nhiệm của mình, phần nào của chủ nhà, và thống nhất bằng văn bản những phần còn mơ hồ. Muốn đánh giá kỹ hơn trách nhiệm trong tình huống của mình, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com).
Câu hỏi thường gặp
Cháy do người thuê gây ra thì chủ nhà có chịu trách nhiệm không?
Phụ thuộc vào nguyên nhân và phân định trách nhiệm trong hợp đồng thuê, cũng như việc chủ nhà có vi phạm quy định đối với phần thuộc trách nhiệm của mình không. Việc xác định cụ thể do cơ quan có thẩm quyền và toà án nếu có tranh chấp.
Chủ cơ sở có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi xảy ra cháy không?
Có thể, nếu vi phạm quy định PCCC và vi phạm đó gây hậu quả nghiêm trọng theo mức Bộ luật Hình sự quy định. Không phải mọi vụ cháy đều dẫn tới trách nhiệm hình sự; việc xem xét dựa trên nguyên nhân, lỗi và hậu quả.
Sau cháy có được dọn dẹp ngay để mở cửa lại không?
Không nên tự dọn khi chưa được cơ quan chức năng cho phép. Hiện trường cần được giữ để điều tra nguyên nhân và để doanh nghiệp bảo hiểm giám định tổn thất. Tự dọn có thể gây bất lợi cả về pháp lý lẫn bồi thường bảo hiểm.
Có bảo hiểm cháy nổ bắt buộc rồi thì có phải bồi thường cho hàng xóm không?
Bảo hiểm cháy nổ bắt buộc chủ yếu bảo vệ tài sản của chính cơ sở theo hợp đồng. Trách nhiệm bồi thường cho hàng xóm là trách nhiệm dân sự riêng, có thể không được bảo hiểm này chi trả. Đọc kỹ phạm vi hợp đồng và cân nhắc bảo hiểm trách nhiệm bổ sung.
Nhân viên gây cháy khi đang làm việc thì ai bồi thường?
Theo nguyên tắc dân sự, người sử dụng lao động thường phải bồi thường thiệt hại do người lao động gây ra khi thực hiện công việc được giao, sau đó có thể yêu cầu người lao động có lỗi hoàn trả theo quy định. Trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư.
Hồ sơ PCCC bị cháy mất thì chứng minh thế nào?
Bản sao lưu ở nơi khác, bản điện tử, giấy tờ do đơn vị bảo trì, đơn vị huấn luyện, cơ quan kiểm tra lưu giữ đều có thể dùng làm chứng cứ. Vì vậy nên lưu bản sao hồ sơ ngoài cơ sở ngay từ bây giờ.