Một hệ thống sprinkler được thiết kế và nghiệm thu đúng vẫn có thể không dập được đám cháy nếu trong quá trình vận hành đầu phun bị sơn phủ, bị treo đồ, bị hàng hoá chất sát, hoặc van cấp nước bị khoá. Những lỗi này không cần kiến thức kỹ thuật để phát hiện — chỉ cần người quản lý biết nhìn và biết những gì không được làm.
Bài này không giảng cấu tạo đầu phun hay nguyên lý hệ ướt, hệ khô. Nó dành cho thủ kho, quản đốc, ban quản lý toà nhà, chủ cơ sở đã có sẵn hệ thống sprinkler và cần biết mình có thể vô tình làm hỏng nó như thế nào.
Sprinkler làm việc nhờ khoảng trống và nước sẵn sàng
Nói ngắn gọn, mỗi đầu phun được thiết kế để tự mở khi nhiệt độ quanh nó đủ cao và phun nước thành một vùng có hình dạng nhất định xuống phía dưới. Muốn vậy, hai điều kiện phải giữ suốt đời công trình: quanh đầu phun có khoảng trống để nhiệt tới được và nước phun ra không bị chắn; và đường ống phía sau luôn có nước với áp lực đủ, van luôn mở.
Mọi lỗi vận hành dưới đây đều phá một trong hai điều kiện đó. Chúng thường xảy ra dần dần, mỗi lần một chút: một lần sơn sửa, một lần thay đổi cách xếp hàng, một lần sửa ống rồi khoá van. Không ai cố ý, nhưng tích lại thì hệ thống chỉ còn là đường ống treo trên trần.
Điều đáng lưu ý là sprinkler thường được tính để khống chế đám cháy ở giai đoạn đầu, trong điều kiện hàng hoá và mặt bằng như lúc thiết kế. Khi cơ sở thay đổi loại hàng, chiều cao xếp, cách chia phòng, hệ thống có thể không còn phù hợp dù không có gì hỏng.
Năm lỗi vận hành hay gặp nhất
Sơn đè lên đầu phun. Khi sơn lại trần, thợ phun sơn không bọc đầu phun. Lớp sơn có thể làm bộ phận cảm nhiệt chậm phản ứng hoặc làm kẹt cơ cấu mở. Đầu phun bị sơn thường phải thay, không lau là xong.
Treo đồ lên đầu phun hoặc ống. Dây điện, đèn trang trí, biển quảng cáo, móc phơi, thậm chí túi đồ được treo vào ống sprinkler. Ngoài việc che vùng phun, tải treo có thể làm lệch ống, hỏng giá đỡ, rò nước.
Hàng chất quá cao, sát đầu phun. Ở kho, hàng xếp sát trần chắn nước phun xuống, và lửa trong khối hàng cao phát triển theo kiểu mà thiết kế ban đầu có thể không tính tới. Giữ khoảng cách giữa đỉnh hàng và đầu phun theo yêu cầu thiết kế.
Dựng vách, trần giả mà không dời đầu phun. Chia một kho lớn thành phòng nhỏ, làm thêm trần giả trang trí ở khu bán hàng — phần dưới vách mới, dưới trần mới có thể không còn đầu phun nào bảo vệ.
Van khoá bị đóng. Van trên đường ống sprinkler bị đóng khi sửa chữa rồi không mở lại, hoặc bị đóng vì "ống rò, khoá tạm". Đây là lỗi nghiêm trọng nhất vì toàn bộ vùng phía sau mất nước mà nhìn từ dưới không thấy gì khác.
Tự rà sprinkler hằng tháng: không cần dụng cụ
Người quản lý kho, toà nhà có thể đi một vòng với bảng dưới. Việc thử nước, thử áp, kiểm bơm thuộc về đơn vị bảo dưỡng.
| Điểm rà | Đạt khi | Cần báo khi |
|---|---|---|
| Đầu phun | Sạch, không sơn, không móp, không bị bọc | Có sơn, bụi bám dày, bị nilon, bị va móp, rò nước |
| Khoảng trống dưới đầu phun | Không có hàng, vật treo chắn | Hàng chất cao, có đồ treo, vách mới dựng |
| Ống và giá đỡ | Không có gì treo vào, không gỉ rò | Bị dùng làm giá treo, có vệt gỉ, nhỏ giọt |
| Van khoá trên đường ống | Ở vị trí mở, có khoá, niêm hoặc biện pháp chống đóng tuỳ tiện | Ở vị trí đóng, không rõ ai đóng, không có niêm |
| Đồng hồ áp suất tại trạm van | Trong khoảng bình thường do đơn vị bảo dưỡng chỉ dẫn | Tụt bất thường, không có số ghi lần trước để so |
| Đầu phun dự phòng | Có tủ đầu phun dự phòng đúng chủng loại (nếu thiết kế yêu cầu) | Tủ trống, không ai biết để đâu |
Ghi kết quả vào sổ theo dõi phương tiện. Đồng hồ áp suất đặc biệt nên ghi số mỗi lần để có cái mà so, vì "kim vẫn ở đó" không nói lên gì nếu không biết lần trước nó ở đâu.
Van khoá: điểm chết của mọi hệ thống chữa cháy bằng nước
Van khoá trên đường ống sprinkler cần thiết để bảo trì từng vùng mà không xả cả hệ thống. Nhưng chính vì vậy nó là điểm mà một người có thể vô hiệu hoá cả một khu vực chỉ bằng vài vòng tay. Thực hành tốt là giữ van ở vị trí mở bằng khoá hoặc niêm, có người được giao quản lý chìa, và mọi lần đóng van phải theo quy trình ghi chép.
Mỗi lần đóng van để sửa chữa, cơ sở nên làm giống như khi cô lập báo cháy: có người cho phép, có thời hạn, có biện pháp bù trong lúc khu vực mất sprinkler (tăng bình xách tay, người trực, cấm làm việc nóng ở khu vực đó), và có người kiểm tra mở lại, ký xác nhận.
Ở toà nhà nhiều người thuê, van thường nằm trong phòng kỹ thuật do ban quản lý giữ. Người thuê nên biết khu vực của mình được cấp nước bởi van nào, để khi thấy thợ sửa ống trong khu vực có thể hỏi van đã được mở lại chưa.
Thay đổi cách dùng mặt bằng: khi nào phải hỏi lại
Những thay đổi sau có thể làm hệ thống sprinkler hiện có không còn phù hợp, dù không có bộ phận nào hỏng:
- Đổi loại hàng lưu kho sang hàng dễ cháy hơn: nhựa, mút xốp, cồn, pin.
- Tăng chiều cao xếp hàng, chuyển từ xếp sàn sang kệ cao nhiều tầng.
- Chia kho, sàn văn phòng thành nhiều phòng bằng vách ngăn.
- Thêm tầng lửng, sàn kỹ thuật, trần giả.
- Chuyển một phần diện tích sang công năng khác: kho thành xưởng, văn phòng thành nhà hàng.
- Lắp thêm ống gió, máng cáp, đèn công suất lớn dưới trần, chắn ngang vùng phun của đầu phun.
Gặp những thay đổi này, nên hỏi đơn vị thiết kế hoặc tư vấn về phòng cháy trước khi làm. Nếu thay đổi thuộc diện cải tạo, đổi công năng thì có thủ tục thẩm duyệt, nghiệm thu riêng; hỏi cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH nơi cơ sở hoạt động. Làm xong mới hỏi thường tốn kém hơn nhiều.
Ví dụ giả định: một kho phân phối mùa cao điểm
Ví dụ giả định: một kho phân phối hàng tiêu dùng ở Bắc Ninh có hệ thống sprinkler được thiết kế cho hàng xếp trên kệ tới một chiều cao nhất định. Mùa cuối năm, hàng về nhiều, đội kho tận dụng mọi chỗ trống: xếp thêm một lớp thùng trên đỉnh kệ cho sát trần, chất pallet ra cả lối đi, treo đèn chiếu sáng tạm vào ống sprinkler để làm ca đêm.
Không có gì trong số đó là "hỏng hệ thống". Nhưng khi cộng lại, lớp thùng trên cùng chắn nước phun xuống các kệ bên dưới, pallet ở lối đi biến lối đi thành đường lửa lan, đèn tạm treo trên ống vừa tạo nhiệt vừa đè tải lên ống. Nếu cháy xảy ra lúc đó, hệ thống có thể mở đúng như thiết kế mà vẫn không khống chế được đám cháy.
Cách xử lý không phức tạp: kẻ vạch chiều cao xếp hàng tối đa trên cột kệ để ai cũng thấy, quy định rõ khu vực xếp tạm có giới hạn, cấm treo bất cứ thứ gì vào ống sprinkler, và quản lý kho đi rà mỗi tuần trong mùa cao điểm. Nếu nhu cầu lưu kho tăng lâu dài, đó là lúc hỏi lại đơn vị thiết kế về khả năng của hệ thống hiện có.
Làm việc với đơn vị bảo dưỡng: đọc kết quả thử
Hệ thống sprinkler cần được bảo dưỡng định kỳ bởi đơn vị có năng lực: kiểm trạm van, thử xả tại điểm thử, chạy thử bơm, kiểm đầu phun theo mẫu, theo tần suất của tiêu chuẩn bảo dưỡng và hướng dẫn nhà sản xuất. Người quản lý cơ sở không cần làm những việc đó, nhưng nên hiểu đủ để đọc báo cáo.
Một báo cáo bảo dưỡng có ích thường ghi: áp suất đo được tại các điểm so với lần trước, bơm có khởi động đúng không, có đầu phun nào phải thay không và vì sao, van nào đã đóng mở khi thử và đã trả về vị trí mở chưa. Báo cáo chỉ ghi "hệ thống hoạt động bình thường" mà không có số liệu nào thì nên đề nghị bổ sung.
Lưu báo cáo theo thứ tự thời gian cùng hồ sơ quản lý phòng cháy. Khi đoàn kiểm tra hỏi, hoặc khi có sự cố, chuỗi báo cáo này cho thấy hệ thống được duy trì liên tục. Báo cáo có đề xuất thay thế mà cơ sở chưa làm thì ghi rõ lý do và thời hạn dự kiến bên cạnh, đừng để đề xuất nằm im qua nhiều kỳ bảo dưỡng.
Khi đầu phun tự vỡ hoặc phun nhầm
Đầu phun có thể vỡ do va đập (xe nâng, thang, hàng rơi), do nhiệt cục bộ không phải cháy (gần đèn công suất lớn, máy sưởi), hoặc do lỗi sản xuất. Khi đó nước phun mạnh và liên tục cho tới khi van được đóng. Người quản lý cần biết trước van nào đóng khu vực đó, ai có chìa, và gọi ai.
Sau khi đóng van để dừng nước, đây là lúc khu vực mất bảo vệ. Thay đầu phun đúng chủng loại (do người có chuyên môn), mở lại van, kiểm áp và ghi sổ càng sớm càng tốt. Đừng để "mai thay" kéo dài thành nhiều tuần.
Thiệt hại do nước khi đầu phun vỡ nhầm thường là lý do khiến chủ cơ sở muốn khoá luôn hệ thống. Cách đúng là phòng va đập (giữ khoảng cách khi dùng xe nâng, lắp lồng bảo vệ đầu phun ở chỗ hay va chạm nếu thiết kế cho phép) và bảo dưỡng định kỳ, không phải khoá van.
Câu hỏi thường gặp
Đầu phun sprinkler bị dính sơn có lau sạch rồi dùng tiếp được không?
Thường không nên. Sơn có thể bám vào bộ phận cảm nhiệt và cơ cấu mở mà lau bên ngoài không loại bỏ hết. Cách an toàn là thay đầu phun đúng chủng loại; hỏi đơn vị bảo dưỡng để đánh giá.
Hàng trong kho phải cách đầu phun bao nhiêu?
Khoảng cách tối thiểu phụ thuộc loại đầu phun, thiết kế hệ thống và tiêu chuẩn áp dụng. Bạn tra hồ sơ thiết kế được duyệt của công trình hoặc hỏi đơn vị thiết kế, rồi đánh dấu chiều cao xếp hàng tối đa trên kệ để người làm kho dễ tuân thủ.
Có được tự đóng van sprinkler khi ống bị rò không?
Khi có rò nước gây thiệt hại, người đã được hướng dẫn có thể đóng van vùng đó để hạn chế thiệt hại, nhưng phải báo ngay người phụ trách, ghi giờ, bố trí biện pháp bù và gọi đơn vị bảo dưỡng sửa sớm, rồi mở lại van.
Toà nhà văn phòng có sprinkler, khách thuê có được làm trần giả không?
Làm trần giả, vách ngăn có thể ảnh hưởng tới vùng phun của đầu phun hiện có. Khách thuê nên hỏi ban quản lý toà nhà và đơn vị thiết kế trước khi thi công; thay đổi lớn có thể cần thủ tục với cơ quan PCCC.
Sprinkler có thay được bình chữa cháy xách tay không?
Không. Sprinkler và bình xách tay là hai lớp bảo vệ khác nhau. Bình xách tay giúp người tại chỗ dập đám cháy mới bắt đầu; sprinkler tự động khống chế khi nhiệt độ đã cao. Cơ sở có sprinkler vẫn phải trang bị bình theo yêu cầu.