Đội PCCC cơ sở là lực lượng do người đứng đầu cơ sở thành lập từ chính người lao động của mình; dân phòng là lực lượng do chính quyền cấp xã tổ chức ở thôn, tổ dân phố; còn "lực lượng tại chỗ" là cách gọi chung cho những người có mặt sẵn tại nơi xảy ra cháy, xử lý trong những phút đầu. Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ 2024 gọi tên các lực lượng này đầy đủ hơn và gắn thêm nhiệm vụ cứu nạn, cứu hộ, nên nhiều văn bản mới viết là lực lượng phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ cơ sở.
Chủ cơ sở cần phân biệt để biết mình phải lập loại nào, gồm những ai, giao việc gì. Bài này đi từ khái niệm đến cách tổ chức thực tế cho từng quy mô, và những chỗ hay làm sai khi đoàn kiểm tra hỏi về lực lượng.
Ba lực lượng đặt cạnh nhau
Bảng so sánh ở mức nguyên lý. Tên gọi chính xác, số người tối thiểu và đối tượng bắt buộc thành lập hãy đối chiếu văn bản hướng dẫn hiện hành của Luật PCCC và CNCH 2024.
| Tiêu chí | Đội PCCC cơ sở | Dân phòng | Lực lượng tại chỗ (cách gọi chung) |
|---|---|---|---|
| Ai thành lập | Người đứng đầu cơ sở | Chính quyền cấp xã | Không thành lập riêng; là người có mặt và được phân công |
| Thành viên | Người lao động của cơ sở | Người dân trong thôn, tổ dân phố | Đội cơ sở, nhân viên đang trực, bảo vệ |
| Phạm vi hoạt động | Trong cơ sở, hỗ trợ lân cận khi được huy động | Địa bàn khu dân cư | Nơi đang xảy ra sự cố |
| Kinh phí | Cơ sở bố trí | Ngân sách địa phương và nguồn hợp pháp khác | Theo lực lượng gốc |
| Huấn luyện | Theo yêu cầu với lực lượng cơ sở | Do địa phương tổ chức | Tuỳ người |
Điểm cần nhớ: cơ sở không thể dựa vào dân phòng của phường, xã thay cho đội của mình. Dân phòng lo địa bàn dân cư; cháy trong xưởng, trong khách sạn thì lực lượng của chính cơ sở phải là người xử lý đầu tiên.
Cơ sở nào phải có đội PCCC riêng
Nguyên tắc chung từ trước đến nay là cơ sở thuộc diện quản lý về phòng cháy, chữa cháy phải tổ chức lực lượng tại cơ sở, quy mô theo số người và mức độ nguy hiểm cháy. Văn bản hướng dẫn Luật 2024 quy định cụ thể đối tượng và số lượng; vì các con số này đã thay đổi so với hệ văn bản cũ, bạn nên đối chiếu trực tiếp thay vì dựa vào một bài viết cũ hay lời truyền miệng.
Trong thực tế, các loại cơ sở gần như chắc chắn phải có lực lượng riêng gồm nhà máy, xưởng sản xuất có nhiều công nhân, kho hàng lớn, khách sạn, trung tâm thương mại, bệnh viện, trường học, chung cư có ban quản lý vận hành. Hộ kinh doanh nhỏ, cửa hàng gia đình thường không phải lập "đội" theo đúng nghĩa, nhưng vẫn nên có người được phân công và biết xử lý ban đầu.
Nếu chưa chắc cơ sở mình thuộc trường hợp nào, cách nhanh nhất là hỏi cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH quản lý địa bàn hoặc Công an cấp xã. Câu hỏi nên kèm thông tin cụ thể: loại hình kinh doanh, diện tích, số tầng, số người làm việc thường xuyên, có kho hay không.
Một trường hợp hay bị bỏ sót là cơ sở lớn dần theo thời gian. Ví dụ giả định: một xưởng mộc lúc mới mở có tám thợ, ba năm sau đã lên bốn mươi người, thêm kho sơn và một dây chuyền mới. Quy mô đổi như vậy thì nghĩa vụ về lực lượng cũng có thể đổi theo, nhưng không ai báo cho chủ xưởng. Mỗi lần mở rộng đáng kể, nên tự rà lại câu hỏi "cơ sở mình đã phải có đội riêng chưa".
Chọn người vào đội: tiêu chí thực tế hơn danh sách đẹp
Người có mặt thường xuyên. Đội gồm toàn trưởng phòng hay đi công tác thì khi có cháy không ai ở đó. Ưu tiên tổ trưởng sản xuất, thủ kho, bảo vệ, kỹ thuật điện, những người ngày nào cũng đứng tại chỗ.
Phủ đủ các ca và các khu. Mỗi ca, mỗi khu cần ít nhất vài thành viên. Danh sách đội nên xếp theo ca và theo khu, không xếp theo phòng ban.
Có người hiểu điện và máy. Ngắt điện đúng chỗ, dừng máy đúng cách là việc quan trọng trong phút đầu. Thợ điện, kỹ thuật bảo trì nên có trong đội.
Sức khoẻ phù hợp. Kéo vòi, mang bình, dìu người đòi hỏi thể lực. Không cần vận động viên, nhưng tránh xếp người đang có vấn đề sức khoẻ nặng vào vị trí trực tiếp chữa cháy.
Tự nguyện và được ghi nhận. Thành viên đội làm thêm việc ngoài chuyên môn. Một khoản phụ cấp, giờ học tính vào giờ làm, hay đơn giản là được ghi nhận khi đánh giá cuối năm giúp đội không chỉ tồn tại trên giấy.
Thành lập và duy trì đội PCCC cơ sở
Trình tự gợi ý cho cơ sở lần đầu lập đội hoặc lập lại sau thời gian bỏ trống:
- Người đứng đầu ra quyết định thành lập đội, ghi tên đội trưởng, đội phó, thành viên và nhiệm vụ chung.
- Chia đội thành các tổ theo ca hoặc theo khu, mỗi tổ có tổ trưởng chịu trách nhiệm điểm danh lực lượng khi có sự cố.
- Phân vai cụ thể trong tổ: người báo động và gọi 114, người ngắt điện, người dùng bình, người kéo vòi, người hướng dẫn mọi người ra ngoài, người đón xe chữa cháy.
- Đăng ký cho thành viên đi huấn luyện nghiệp vụ theo yêu cầu, lưu chứng nhận vào hồ sơ.
- Đưa đội vào phương án chữa cháy của cơ sở và tổ chức thực tập theo phương án.
- Rà danh sách mỗi khi có người nghỉ, chuyển bộ phận hoặc đổi ca; cập nhật quyết định khi thay đổi lớn.
Đội chết dần thường không vì thiếu quyết định mà vì danh sách không ai cập nhật. Sau một năm, nửa đội đã nghỉ việc, người mới chưa ai được xếp vào. Gắn việc cập nhật danh sách đội với quy trình nhận người và cho người nghỉ của bộ phận nhân sự là cách đơn giản để tránh.
Quan hệ giữa đội của cơ sở và dân phòng, Cảnh sát PCCC
Ba lực lượng không thay nhau mà nối tiếp nhau. Khi cháy trong cơ sở, đội của cơ sở xử lý ngay, đồng thời báo cho lực lượng Cảnh sát PCCC và CNCH qua số 114. Dân phòng địa phương có thể được huy động hỗ trợ khi đám cháy ảnh hưởng ra khu dân cư xung quanh. Khi Cảnh sát PCCC và CNCH tới, việc chỉ huy chữa cháy chuyển cho người chỉ huy của lực lượng này, đội cơ sở chuyển sang hỗ trợ: chỉ đường, cung cấp thông tin, giữ trật tự.
Chiều ngược lại cũng có: đội PCCC của cơ sở có thể được huy động tham gia chữa cháy ở khu vực lân cận theo quy định. Vì vậy nhiều khu công nghiệp tổ chức họp, tập chung giữa các đội cơ sở cạnh nhau, rất có ích khi một nhà xưởng cháy lan sang nhà bên.
Với chung cư, toà nhà có nhiều đơn vị thuê, nên làm rõ ai là đội chính: thường là đội của ban quản lý vận hành, còn mỗi khách thuê sàn có vài người phối hợp. Không làm rõ thì khi có chuyện mỗi bên chờ bên kia.
Điểm mới khi luật gắn thêm cứu nạn, cứu hộ
Trước đây, đội của cơ sở thường được hiểu gói gọn trong chữa cháy. Luật 2024 đặt phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ chung một khung, nên lực lượng cơ sở cũng được giao thêm phần cứu nạn, cứu hộ ban đầu trong phạm vi cơ sở. Với chủ cơ sở, điều này có nghĩa danh sách nhiệm vụ của đội dài hơn: không chỉ dập lửa mà còn xử lý ban đầu các sự cố như người bị kẹt trong thang máy, người bị ngạt trong bồn chứa, sập giàn kệ, đuối nước ở hồ bơi khách sạn, tuỳ đặc thù từng nơi.
Ở mức người không chuyên, "xử lý ban đầu" là báo động, gọi lực lượng chuyên nghiệp qua số 114, cô lập khu vực, ngắt nguồn nguy hiểm nếu làm được an toàn, và không để thêm người lao vào chỗ nguy hiểm. Đội cơ sở không được kỳ vọng làm thay lực lượng chuyên nghiệp; mục tiêu là giữ cho tình huống không xấu thêm trong những phút đầu.
Khi rà lại đội, hãy hỏi thêm một câu: trong cơ sở mình, ngoài cháy ra còn sự cố nào có thể khiến người bị kẹt hay bị thương? Câu trả lời đó quyết định đội cần thêm người có kỹ năng gì, cần học thêm nội dung gì, và phương án cứu nạn, cứu hộ của cơ sở phải tính những tình huống nào. Nội dung huấn luyện bắt buộc cho phần này hãy đối chiếu với văn bản hướng dẫn hiện hành và đơn vị huấn luyện được phép.
Lỗi hay gặp khi đoàn kiểm tra hỏi về lực lượng
Đoàn kiểm tra thường không chỉ xem quyết định thành lập mà hỏi trực tiếp vài thành viên. Những lỗi phổ biến:
- Quyết định thành lập có từ nhiều năm trước, phần lớn tên trong danh sách đã nghỉ việc.
- Thành viên được hỏi không biết mình thuộc đội, không biết nhiệm vụ của mình là gì.
- Ca đêm hoặc ngày nghỉ không có thành viên nào trực.
- Có quyết định nhưng chưa ai đi huấn luyện, hoặc chứng nhận đã quá thời hạn mà không học lại.
- Đội có tên trong phương án chữa cháy nhưng chưa từng tham gia một buổi thực tập nào.
- Không có danh sách liên lạc khẩn cấp của đội trưởng, tổ trưởng dán ở nơi trực.
Phần lớn lỗi này sửa được trong vài tuần mà không tốn nhiều tiền: cập nhật danh sách, họp phổ biến nhiệm vụ, đăng ký khoá học cho người còn thiếu. Nếu cơ sở đã bị lập biên bản và đang khắc phục, hãy làm theo đúng kiến nghị trong biên bản và giữ bằng chứng đã sửa.
Câu hỏi thường gặp
Cơ sở chỉ có năm, sáu nhân viên có phải lập đội PCCC không?
Phụ thuộc vào loại hình và mức nguy hiểm cháy của cơ sở theo văn bản hiện hành. Cơ sở rất nhỏ thường chỉ cần phân công người và cho họ biết xử lý ban đầu; hãy hỏi cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH hoặc Công an cấp xã để biết chắc.
Nhân viên làm thời vụ có nên đưa vào đội PCCC cơ sở không?
Nên ưu tiên người làm lâu dài vì đội cần ổn định và được huấn luyện. Người thời vụ vẫn phải được phổ biến nội quy và biết thoát ra, báo động, nhưng không nên là lực lượng nòng cốt.
Đội trưởng đội PCCC có phải là giám đốc không?
Không bắt buộc. Đội trưởng nên là người thường xuyên có mặt, hiểu cơ sở và có uy tín với công nhân, ví dụ quản đốc hoặc trưởng bộ phận an toàn. Giám đốc giữ vai trò người đứng đầu, chịu trách nhiệm chung.
Dân phòng ở phường có vào chữa cháy trong công ty được không?
Có thể được huy động hỗ trợ theo quy định, nhưng không thay thế được lực lượng của chính cơ sở. Họ không biết sơ đồ, nguồn điện, kho hoá chất của bạn, nên đội cơ sở vẫn phải là người xử lý đầu tiên.
Thành viên đội PCCC cơ sở có được hưởng chế độ gì không?
Văn bản hướng dẫn có quy định về chế độ, chính sách cho người tham gia lực lượng cơ sở khi huấn luyện và khi làm nhiệm vụ. Mức cụ thể hãy đối chiếu văn bản hiện hành; ngoài ra cơ sở có thể tự đặt thêm phụ cấp nội bộ.
Bao lâu thì nên cập nhật quyết định thành lập đội một lần?
Không cần ra quyết định mới mỗi tháng, nhưng danh sách phải đúng thực tế. Cách gọn là rà danh sách mỗi quý và ra quyết định điều chỉnh khi có thay đổi đáng kể như đổi đội trưởng hoặc nhiều thành viên nghỉ.