Phương án chữa cháy của cơ sở là bản dự kiến trước: nếu cháy xảy ra ở chỗ này, vào lúc này, thì ai làm gì, dùng phương tiện nào, nguồn nước ở đâu, đường cho xe chữa cháy vào lối nào. Trái tim của phương án là các tình huống cháy. Chọn sai tình huống thì phần còn lại, dù trình bày đẹp, cũng không giúp được gì khi có cháy thật.
Bài này không nhắc lại toàn bộ thủ tục lập, phê duyệt và chỉnh lý phương án mà đi sâu vào một việc: cách chọn và viết tình huống cho sát cơ sở của bạn. Biểu mẫu, ai phê duyệt và thời điểm phải chỉnh lý được quy định trong văn bản hướng dẫn Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ 2024; hãy đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH nơi cơ sở hoạt động.
Vì sao tình huống quyết định chất lượng phương án
Nhiều phương án được viết theo kiểu chép từ cơ sở khác: "giả định cháy tại kho, đám cháy lan rộng, đội cơ sở dùng bình và vòi dập tắt". Câu đó đúng với mọi kho trên đời, nên không giúp ai biết mình phải làm gì. Một tình huống tốt phải trả lời được những câu cụ thể: cháy ở gian nào, chất gì đang cháy, lúc đó có bao nhiêu người trong khu vực, lửa và khói đi về hướng nào, đường nào bị chặn.
Khi tình huống cụ thể, việc phân công tự nhiên cụ thể theo: ai ngắt điện ở tủ nào, ai mở cửa nào cho người ra, ai mang bình từ vị trí nào tới, vòi kéo từ họng nước nào. Người đọc phương án có thể hình dung và làm theo. Đoàn kiểm tra khi xem phương án cũng thường hỏi đúng những câu như vậy với đội cơ sở.
Tình huống cụ thể còn giúp phát hiện điểm yếu. Khi viết "cháy kho hàng lúc hai giờ sáng", bạn sẽ buộc phải hỏi lúc đó ai đang trực, họ có chìa khoá kho không, họ đứng cách họng nước bao xa. Nhiều cơ sở chỉ nhận ra ca đêm không có người biết mở tủ điện khi ngồi viết tình huống này.
Tình huống phức tạp nhất: chọn theo bốn yếu tố
Chất cháy nhiều và dễ cháy nhất. Khu chứa lượng hàng hoá, nguyên liệu dễ cháy lớn nhất, ví dụ kho vải, kho bao bì giấy, khu sơn, khu chứa pin, xe điện sạc tập trung.
Nhiều người nhất hoặc người khó tự thoát nhất. Xưởng đang đủ ca, phòng hát đang kín khách, khu phòng ngủ khách sạn lúc nửa đêm, lớp học có trẻ nhỏ. Tình huống phức tạp nhất thường là lúc đông người, không phải lúc vắng.
Thời điểm lực lượng tại chỗ mỏng nhất. Ca đêm, ngày nghỉ lễ, giờ giao ca. Cùng một đám cháy nhưng lúc chỉ có hai bảo vệ thì khó hơn nhiều so với giờ hành chính.
Vị trí khó tiếp cận. Tầng cao, tầng hầm, cuối dãy nhà xưởng xa cổng, khu xa nguồn nước. Xe chữa cháy vào được tới đâu, vòi kéo được bao xa là câu hỏi phải trả lời.
Đừng quên khói. Ở nhiều vụ cháy, khói mới là thứ đe doạ người trước tiên. Khi chọn vị trí giả định, hãy xem khói từ đó sẽ đi vào cầu thang nào, hành lang nào, có lan sang khu đông người không. Một đám cháy nhỏ ở chân cầu thang duy nhất có thể nguy hiểm hơn đám cháy lớn ở kho riêng biệt.
Từ bốn yếu tố đến một câu tình huống
Ghép các yếu tố trên lại, bạn có tình huống phức tạp nhất cho cơ sở mình. Ví dụ giả định với một xưởng may hai tầng ở Bắc Ninh: "Cháy phát sinh từ ổ cắm khu cắt vải tầng hai lúc hai mươi hai giờ, đang ca đêm với khoảng sáu mươi công nhân, lửa lan vào khu vải cuộn, khói tràn sang cầu thang chính." Một câu như vậy đã đủ để từ đó tính người, tính phương tiện và vạch đường đi.
Đừng chọn tình huống "đẹp" để phương án dễ viết. Tình huống phức tạp nhất phải khó vừa đủ để buộc cơ sở thấy nhu cầu thật của mình; nếu viết ra mà thấy lực lượng tại chỗ không đủ xử lý, đó là thông tin quý chứ không phải lỗi của phương án. Phần cuối phương án sẽ ghi rõ lúc đó cần lực lượng Cảnh sát PCCC và CNCH tới hỗ trợ những gì.
Bên cạnh tình huống phức tạp nhất, nên có thêm vài tình huống đặc trưng: những vụ cháy nhỏ hay có khả năng xảy ra nhất ở cơ sở, như cháy bếp, cháy tủ điện, cháy xe máy ở bãi giữ xe, cháy thùng rác. Những tình huống này đơn giản hơn nhưng xảy ra thường xuyên hơn, và đội cơ sở phải xử lý được hoàn toàn mà không cần chờ hỗ trợ.
Tính người và phương tiện cho một tình huống
Không cần công thức phức tạp. Với mỗi tình huống, liệt kê từng nhiệm vụ rồi xếp người và phương tiện vào. Ví dụ giả định cho tình huống xưởng may nói trên:
| Nhiệm vụ | Số người tối thiểu | Phương tiện | Lấy từ đâu |
|---|---|---|---|
| Phát hiện, báo động toàn xưởng, gọi 114 | 1 | Nút báo cháy, điện thoại | Tổ trưởng ca tầng hai |
| Ngắt điện khu vực cháy | 1 | Chìa khoá tủ điện tầng | Thợ điện trực ca |
| Dập lửa ban đầu bằng bình | 2 – 3 | Bình bột, bình khí tại khu cắt | Thành viên đội ở tầng hai |
| Triển khai vòi từ họng nước trong nhà | 2 | Tủ họng nước gần cầu thang phụ | Đội cơ sở tầng một lên |
| Hướng dẫn công nhân ra theo cầu thang phụ | 2 | Đèn pin, loa cầm tay | Tổ trưởng các chuyền |
| Mở cổng, đón và dẫn xe chữa cháy | 1 | Chìa khoá cổng sau | Bảo vệ cổng |
| Điểm danh tại điểm tập kết | 1 | Danh sách ca | Quản lý ca |
Cộng cột số người, so với số thành viên đội có mặt trong ca đêm. Nếu thiếu, có ba hướng: bổ sung người vào đội ca đêm, đào tạo thêm tổ trưởng chuyền làm hai việc, hoặc ghi rõ việc nào chờ lực lượng chuyên nghiệp. Bảng như vậy cũng cho thấy ngay phương tiện nào phải có ở đâu.
Thông tin nền phương án phải có để tình huống dùng được
Tình huống chỉ chạy được khi phần mô tả cơ sở trong phương án đủ chính xác. Những thông tin nên kiểm lại trước khi viết tình huống:
- Đường giao thông cho xe chữa cháy: cổng nào rộng đủ, đường nội bộ có bị chắn bởi hàng, container, xe đỗ không.
- Nguồn nước: bể nước chữa cháy, họng nước trong nhà, trụ nước ngoài đường gần nhất, ao hồ nếu có; lưu lượng và lối tiếp cận ở mức người phụ trách biết được.
- Vị trí tủ điện tổng, tủ điện từng khu, van gas tổng nếu có, và ai giữ chìa khoá.
- Các khu chứa chất dễ cháy, nguy hiểm, kèm lượng chứa thường ngày.
- Số người thường có mặt theo từng ca, từng khu.
- Lối ra, cầu thang, điểm tập kết.
- Các cơ sở lân cận có thể bị ảnh hưởng hoặc có thể hỗ trợ.
Sơ đồ mặt bằng kèm phương án nên đánh dấu những điểm này. Nếu cơ sở đã có bản vẽ hoàn công được bàn giao khi nghiệm thu, có thể dùng làm nền; nếu không, một sơ đồ đo vẽ đơn giản nhưng đúng vị trí vẫn tốt hơn bản vẽ đẹp mà sai.
Kiểm tra tình huống trước khi trình duyệt
Sau khi viết xong, đừng vội trình ký. Thử tình huống bằng một vòng đi thực địa:
- Mời đội trưởng và hai, ba thành viên đội cùng đi đến đúng vị trí giả định cháy.
- Đọc to tình huống, mỗi người nói mình làm gì, đi đường nào, lấy phương tiện ở đâu.
- Bấm giờ ước lượng từ lúc phát hiện đến khi bình đầu tiên được xả, vòi đầu tiên có nước.
- Ghi lại mọi chỗ vướng: tủ khoá mà không ai có chìa, đường bị chắn, họng nước khuất sau hàng.
- Sửa phương án và sửa luôn thực tế: dọn lối, chuyển chìa khoá, thêm phương tiện.
- Trình người có thẩm quyền phê duyệt theo quy định hiện hành, lưu bản đã duyệt vào hồ sơ.
Vòng thử này không thay cho buổi thực tập phương án chính thức, nhưng giúp phương án đầu tiên đã sát thực tế. Nhiều lỗi lớn nhất được phát hiện ở bước này với chi phí bằng không.
Khi nào tình huống phải viết lại
Tình huống gắn với thực tế cơ sở, nên thực tế đổi thì tình huống phải đổi. Các thay đổi thường kéo theo việc chỉnh lý: đổi công năng một khu (biến khu văn phòng thành kho), thêm dây chuyền, thêm tầng lửng, đổi loại hàng chứa, tăng mạnh số người, thay đổi đường nội bộ hay cổng ra vào, đổi người trong đội. Nếu thay đổi thuộc diện phải làm thủ tục thẩm định thiết kế hoặc nghiệm thu, đó là một thủ tục riêng; phương án chữa cháy là phần cập nhật đi kèm.
Sau mỗi lần thực tập phương án hoặc sau một vụ cháy nhỏ thật, hãy so diễn biến với tình huống đã viết. Chỗ nào thực tế khác dự kiến thì đó là chỗ cần sửa. Ghi ngày sửa và nội dung sửa vào phần theo dõi bổ sung, chỉnh lý của phương án.
Mùa cũng làm thay đổi tình huống. Kho hàng trước Tết thường chất gấp đôi ngày thường, lối đi hẹp lại, nhân viên thời vụ đông lên. Nếu tình huống phức tạp nhất được viết theo ngày thường, nó sẽ không phản ánh tháng cao điểm. Cơ sở có mùa vụ rõ nên ghi chú riêng cho giai đoạn đó: tăng người trực, dời hàng khỏi lối đi, kiểm tra lại đường cho xe chữa cháy.
Với tranh chấp liên quan đến trách nhiệm khi xảy ra cháy, ví dụ giữa chủ nhà và người thuê về việc ai phải cập nhật phương án, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) để được định hướng.
Câu hỏi thường gặp
Một phương án chữa cháy cần bao nhiêu tình huống?
Tối thiểu có tình huống phức tạp nhất, thêm vài tình huống đặc trưng tuỳ quy mô và số khu nguy hiểm của cơ sở. Số lượng cụ thể hãy đối chiếu hướng dẫn hiện hành; quan trọng là mỗi tình huống đủ cụ thể để làm theo được.
Có thể dùng lại phương án của cơ sở cùng ngành không?
Có thể tham khảo cách trình bày, nhưng tình huống, sơ đồ, nguồn nước và phân công phải là của chính cơ sở bạn. Phương án chép nguyên của nơi khác thường lộ ngay khi đoàn kiểm tra hỏi đội cơ sở.
Tình huống phức tạp nhất có phải là kịch bản tệ nhất có thể tưởng tượng?
Không hẳn. Đó là tình huống bất lợi nhất nhưng có khả năng xảy ra thật ở cơ sở, xét theo chất cháy, số người, thời điểm và vị trí. Không cần giả định thảm hoạ vượt xa thực tế cơ sở.
Ai được ký phê duyệt phương án chữa cháy của cơ sở?
Thẩm quyền phê duyệt phụ thuộc loại cơ sở theo văn bản hướng dẫn hiện hành; có loại do người đứng đầu cơ sở duyệt, có loại liên quan cơ quan Công an. Hãy hỏi cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH nơi cơ sở hoạt động để biết đúng.
Ghi số điện thoại của từng người vào phương án có nên không?
Nên có danh sách liên lạc của đội trưởng, tổ trưởng và người giữ chìa khoá quan trọng, nhưng để ở phụ lục dễ cập nhật và chỉ phát cho người cần. Thông tin cá nhân không nên dán công khai.
Cơ sở thuê một phần toà nhà thì viết tình huống thế nào?
Viết cho phần mình sử dụng và nêu rõ phần phối hợp với ban quản lý toà nhà: hệ thống báo cháy chung, họng nước chung, lối thoát chung. Nên xin ban quản lý phương án chung để tình huống của bạn khớp với họ.