Cách an toàn nhất để cư dân chung cư sạc xe điện là có một khu sạc tập trung do toà nhà bố trí: vị trí dễ tiếp cận và dễ khoanh vùng, mạch điện riêng có bảo vệ quá tải và chống dòng rò, có giám sát, có phương tiện chữa cháy tại chỗ và nội quy rõ ràng. Khi toà nhà không có khu sạc, cư dân sẽ tự kéo dây trong hầm, sạc ở hành lang hoặc mang pin vào căn hộ — đó mới là rủi ro lớn.
Quy định kỹ thuật về trạm sạc và khu sạc trong nhà chung cư đang được các cơ quan hoàn thiện, cập nhật; bài này không thay cho quy chuẩn và không bàn kỹ thuật thiết kế điện. Mục tiêu là giúp ban quản trị và đơn vị vận hành biết cần hỏi gì, quyết gì và giám sát gì. Trước khi làm, hãy hỏi cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH địa phương về yêu cầu hiện hành và việc thay đổi so với thiết kế đã thẩm duyệt.
Vì sao pin xe điện cần cách quản lý riêng
Pin lithium trên xe máy điện, xe đạp điện tích trữ năng lượng lớn trong một khối nhỏ. Khi pin bị hư hỏng bên trong — do va đập, do ngấm nước, do sạc bằng bộ sạc không đúng loại, do pin kém chất lượng hoặc đã qua sửa chữa không đúng cách — nó có thể nóng lên tự duy trì, xì khí và bốc cháy. Hiện tượng này khó dập bằng bình chữa cháy thông thường và có thể bùng lại sau khi tưởng đã tắt.
Nguy cơ cao nhất nằm ở lúc sạc và ngay sau khi sạc, nhất là sạc qua đêm khi không ai để ý. Đó là lý do cách quản lý dựa trên ba nguyên tắc: gom việc sạc về một chỗ có giám sát, đặt chỗ đó ở nơi nếu có cháy thì ít ảnh hưởng nhất tới lối thoát và khu ở, và loại bỏ những thói quen sạc tự phát.
Ban quản trị không cần trở thành chuyên gia pin. Điều cần nắm là quyết định về khu sạc là một quyết định PCCC, không đơn thuần là tiện ích, nên phải đi qua đúng trình tự: khảo sát, hỏi ý kiến chuyên môn, thông qua với cư dân, thi công bởi đơn vị có năng lực, nghiệm thu.
Chọn vị trí khu sạc: những câu hỏi phải trả lời
Có gần lối ra ngoài hoặc dốc xe không? Khu sạc ở gần lối ra giúp lực lượng chữa cháy tiếp cận nhanh và khói có đường thoát. Đặt ở góc sâu nhất của hầm là lựa chọn tệ nhất. Nếu toà nhà có khoảng sân ngoài trời có mái che phù hợp, đó thường là phương án được cân nhắc trước.
Có nằm trong vùng phủ của hệ thống chữa cháy và báo cháy không? Khu sạc phải nằm trong vùng có đầu báo, đầu phun hoạt động. Không dựng vách, mái che phía dưới đầu phun làm hệ thống không phun tới được.
Có cách xa lối thoát nạn, cửa thang và tủ họng nước không? Đám cháy ở khu sạc không được chặn đường người khác thoát ra và đường lực lượng chữa cháy đi vào. Không đặt sát cửa buồng thang, sảnh thang máy.
Có khoanh vùng được không? Vách ngăn bằng vật liệu không cháy, khoảng cách giữa các xe, khu vực nhỏ chia ô giúp hạn chế lan từ xe này sang xe khác. Cách làm cụ thể cần ý kiến của đơn vị tư vấn có chuyên môn.
Điện của toà nhà có đủ không? Hàng chục xe sạc cùng lúc là một tải lớn. Phải có đánh giá của kỹ thuật điện về công suất, tuyến cáp riêng, tủ điện riêng và thiết bị bảo vệ phù hợp, không câu từ ổ cắm chiếu sáng hay ổ kỹ thuật.
Khu sạc tự phát và khu sạc được tổ chức
Nhiều toà nhà bắt đầu từ chỗ cư dân tự kéo dây. Bảng dưới giúp ban quản trị thấy khoảng cách giữa hai cách làm.
| Tiêu chí | Sạc tự phát | Khu sạc được tổ chức |
|---|---|---|
| Nguồn điện | Câu từ ổ cắm kỹ thuật, ổ chiếu sáng, dây nối dài | Tuyến riêng, tủ riêng, bảo vệ quá tải và dòng rò |
| Vị trí | Bất cứ đâu có ổ cắm, kể cả cạnh cửa thang | Được chọn theo khảo sát, gần lối ra, trong vùng phủ hệ thống |
| Giám sát | Không ai theo dõi | Camera, bảo vệ đi tuần, có thể có đầu báo bổ sung |
| Phương tiện tại chỗ | Không có | Bình chữa cháy phù hợp, phương án xử lý riêng |
| Quy tắc | Không có | Nội quy, đăng ký xe, giờ sạc, xử lý vi phạm |
| Chi phí điện | Toà nhà gánh hoặc cư dân khác gánh | Đo đếm và thu theo cách được thông qua |
Chuyển từ cột giữa sang cột phải không làm trong một tuần được, nhưng mỗi bước đi đều giảm rủi ro thật. Bước đầu tiên dễ nhất là cấm câu dây từ ổ kỹ thuật và tháo dây nối dài, kèm thông báo lịch làm khu sạc.
Nội quy khu sạc nên có
Nội quy khu sạc nên ngắn, dán tại khu sạc và gửi cho cư dân đăng ký sử dụng. Nội dung gợi ý:
- Chỉ sạc tại vị trí được bố trí, bằng bộ sạc đi kèm xe hoặc bộ sạc đúng loại do nhà sản xuất khuyến nghị.
- Không sạc xe có pin phồng, nứt vỏ, từng ngập nước, có mùi khét hoặc đã sửa pin ở nơi không rõ nguồn gốc; báo ban quản lý khi phát hiện.
- Không để thêm đồ đạc, mũ, áo mưa, thùng hàng trên hoặc quanh xe đang sạc.
- Rút sạc khi pin đầy nếu có thể; không tự ý dời xe của người khác đang sạc.
- Không mang pin rời lên căn hộ, hành lang để sạc nếu nội quy toà nhà đã quy định khu sạc tập trung.
- Biết vị trí bình chữa cháy, nút báo cháy gần nhất; thấy khói, tia lửa thì hô báo, nhấn nút báo cháy, báo bảo vệ, gọi 114.
Ban quản trị cần tránh hai cực: cấm tuyệt đối mọi xe điện mà không có phương án thay thế, hoặc thả nổi. Cấm mà không có chỗ sạc chỉ đẩy việc sạc vào căn hộ, nơi khó kiểm soát nhất.
Dấu hiệu bất thường mà bảo vệ và cư dân nên nhận ra
Pin hoặc thân xe phồng, nứt, biến dạng. Vỏ pin căng phồng, nắp cốp không đóng khít như trước, có vết nứt mới. Đây là dấu hiệu pin hư bên trong; không nên tiếp tục sạc.
Mùi lạ khi sạc. Mùi khét nhựa, mùi hoá chất ngọt gắt quanh xe hay bộ sạc. Bảo vệ đi tuần nên được dặn rằng mùi lạ ở khu sạc là việc phải báo ngay, không chờ hết ca.
Nóng bất thường. Bộ sạc, phích cắm, ổ cắm nóng tới mức khó chạm tay, hoặc phần sàn xe chỗ đặt pin nóng rõ sau khi sạc. Có thể do tiếp xúc kém, bộ sạc không đúng loại hoặc pin lỗi.
Tiếng xì, khói nhẹ, tia lửa. Đây đã là giai đoạn nguy hiểm. Không lại gần để rút sạc bằng tay nếu đã có khói; hô báo, nhấn nút báo cháy, báo bảo vệ và gọi 114, cắt điện khu sạc từ tủ điện nếu đã được hướng dẫn và làm được an toàn.
Xe từng ngập nước hoặc va chạm mạnh. Sau mùa mưa ngập, nhiều xe điện bị ngấm nước vào khoang pin. Chủ xe nên đưa đi kiểm tra trước khi sạc lại, và nội quy có thể yêu cầu khai báo những xe này.
Khi có sự cố ở khu sạc: trách nhiệm thuộc về ai
Một vụ cháy ở khu sạc chung đặt ra câu hỏi ai chịu trách nhiệm. Câu trả lời phụ thuộc nguyên nhân, được cơ quan có thẩm quyền xác định sau khi điều tra. Nếu cháy do pin của một xe cụ thể, chủ xe có thể phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho người khác theo pháp luật dân sự. Nếu do hệ thống điện của khu sạc lắp đặt sai, bảo trì kém, trách nhiệm có thể thuộc về bên đầu tư, bên thi công, bên vận hành, tuỳ hợp đồng và lỗi của từng bên.
Điều ban quản trị làm được từ trước là giữ hồ sơ đầy đủ: phương án đã được thông qua, ý kiến chuyên môn, hợp đồng và biên bản nghiệm thu thi công, nhật ký kiểm tra, danh sách xe đăng ký, nội quy đã công bố. Hồ sơ này giúp làm rõ trách nhiệm và cũng là căn cứ khi làm việc với doanh nghiệp bảo hiểm cháy nổ của toà nhà.
Ban quản trị cũng nên trao đổi với doanh nghiệp bảo hiểm về việc toà nhà bố trí khu sạc, để biết hợp đồng hiện tại có cần khai báo bổ sung hay không. Khi vụ việc có thiệt hại lớn hoặc tranh chấp giữa nhiều chủ xe, nên hỏi luật sư; có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) để được định hướng ban đầu.
Các bước để toà nhà có khu sạc
Trình tự dưới đây giúp quyết định đi đúng đường và có hồ sơ khi cơ quan chức năng hỏi:
- Khảo sát số xe điện hiện có và dự kiến; ghi nhận các điểm đang sạc tự phát.
- Mời đơn vị tư vấn có chuyên môn đánh giá vị trí, phương án điện và yêu cầu PCCC; hỏi cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH xem phương án có làm thay đổi thiết kế đã thẩm duyệt, có phải làm thủ tục gì không.
- Lập phương án, dự toán và cách thu chi phí (đầu tư ban đầu lấy từ đâu, tiền điện thu thế nào cho công bằng giữa người dùng và người không dùng).
- Đưa ra hội nghị nhà chung cư hoặc lấy ý kiến cư dân theo quy chế.
- Thi công bởi đơn vị có năng lực; nghiệm thu, chạy thử, cập nhật sơ đồ bố trí phương tiện và phương án chữa cháy của toà nhà.
- Ban hành nội quy, mở đăng ký, tập huấn bảo vệ, rồi mới yêu cầu chấm dứt sạc tự phát.
Ví dụ giả định: một toà nhà ở Thành phố Hồ Chí Minh có khoảng một trăm xe điện. Ban quản trị chọn khu đất trống cạnh dốc ra, làm mái che, chia ô có vách ngăn, lắp công tơ riêng và thu tiền điện theo thẻ; sau ba tháng chạy thử mới cấm hẳn sạc trong hầm. Cách làm của toà nhà bạn có thể khác, nhưng thứ tự "có chỗ trước, cấm sau" thì nên giữ.
Câu hỏi thường gặp
Chung cư có được cấm cư dân sạc xe điện trong căn hộ không?
Ban quản trị có thể đưa quy định về nơi sạc xe điện vào nội quy khi được hội nghị nhà chung cư thông qua theo quy chế. Để quy định khả thi, toà nhà nên bố trí khu sạc thay thế trước. Đối chiếu thêm hướng dẫn hiện hành của cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH.
Tiền điện khu sạc chung tính cho ai?
Cách công bằng là đo đếm riêng và thu của người sử dụng, qua công tơ, thẻ hoặc gói theo tháng. Ban quản trị nên đưa cách thu vào phương án được cư dân thông qua, tránh để tiền điện sạc xe bị cộng vào chi phí chung của mọi hộ.
Bình chữa cháy thông thường có dập được cháy pin xe điện không?
Bình chữa cháy xách tay có thể giúp dập lửa lan sang vật xung quanh trong giai đoạn đầu, nhưng cháy pin lithium khó dập hẳn và có thể bùng lại. Việc quan trọng là báo cháy sớm, gọi 114, giữ khoảng cách an toàn và để lực lượng chuyên nghiệp xử lý.
Làm khu sạc trong hầm có cần xin phép cơ quan PCCC không?
Tuỳ quy mô và việc có làm thay đổi giải pháp PCCC đã được thẩm duyệt hay không. Ban quản trị nên hỏi cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH trước khi thi công để biết có phải làm thủ tục gì, tránh làm xong rồi phải sửa.
Pin xe điện để lâu không dùng có nguy hiểm không?
Pin để lâu nhìn chung ít rủi ro hơn lúc sạc, nhưng pin đã hư hỏng, phồng, từng ngập nước vẫn có thể mất an toàn. Khi thấy dấu hiệu bất thường, chủ xe nên đưa xe đến nơi bảo hành, không cất trong hầm hay trong nhà.
Cư dân sạc xe tự phát trong hầm thì ban quản lý xử lý thế nào?
Trước hết nhắc nhở và yêu cầu tháo dây theo nội quy, lập biên bản nếu tái phạm theo quy chế toà nhà. Đồng thời ban quản trị nên đẩy nhanh phương án khu sạc, vì nhu cầu sạc là có thật và chỉ cấm thì khó duy trì.