Số tiền bảo hiểm là mức trách nhiệm tối đa mà doanh nghiệp bảo hiểm phải trả cho tài sản đó khi có tổn thất. Với bảo hiểm cháy nổ bắt buộc, quy định hiện hành theo nguyên tắc: số tiền bảo hiểm tối thiểu là giá trị tính thành tiền theo giá thị trường của tài sản tại thời điểm giao kết hợp đồng; khi không xác định được giá thị trường thì dựa vào cơ sở khác do quy định nêu, chẳng hạn giá trị ghi trên sổ kế toán. Bạn được khai cao hơn mức tối thiểu, không được khai thấp hơn.
Khai thấp là lỗi phổ biến nhất, thường vì muốn đóng ít phí. Cái giá phải trả đến muộn: khi cháy, phần bồi thường bị nhân với tỷ lệ giữa số tiền bảo hiểm và giá trị thực của tài sản. Bài này giải thích quy tắc tỷ lệ bằng ví dụ giả định, chỉ cách xác định số tiền cho từng nhóm tài sản, và lịch cập nhật để số trên hợp đồng không bị bỏ xa so với thực tế. Cơ sở xác định chi tiết, cách xử lý khi tài sản có nhiều cách định giá, bạn đối chiếu nghị định về bảo hiểm bắt buộc hiện hành và quy tắc của doanh nghiệp bảo hiểm.
Quy tắc tỷ lệ hoạt động ra sao
Nguyên tắc chung của bảo hiểm tài sản là bồi thường đúng thiệt hại thực tế, không để người được bảo hiểm có lợi nhờ tổn thất, nhưng cũng không trả nhiều hơn phần đã được bảo hiểm. Khi số tiền bảo hiểm thấp hơn giá trị thực của tài sản, pháp luật kinh doanh bảo hiểm cho phép doanh nghiệp bảo hiểm chỉ bồi thường theo tỷ lệ giữa hai con số này. Lý do nằm ở phí: bạn đóng phí cho một phần giá trị, nên rủi ro được chia sẻ cũng chỉ ở phần đó.
Ví dụ giả định: một xưởng in có máy móc giá trị thị trường mười tỷ đồng nhưng chỉ khai năm tỷ. Cháy làm hỏng một máy trị giá hai tỷ. Tổn thất hai tỷ nhỏ hơn số tiền bảo hiểm năm tỷ, nhiều người nghĩ sẽ được trả đủ hai tỷ. Thực tế, tỷ lệ bảo hiểm là năm phần mười, nên phần bồi thường tính theo tỷ lệ chỉ còn khoảng một tỷ, chưa trừ mức khấu trừ. Cháy nhỏ cũng bị cắt một nửa, không riêng gì cháy lớn.
Ngược lại, khai cao hơn giá trị thực cũng không giúp nhận nhiều tiền hơn: phần vượt quá thường không được bồi thường, và bạn đã đóng phí cho phần đó mà không có quyền lợi tương ứng. Mục tiêu là khai sát giá trị thực, có tính trước biến động.
Cách xác định số tiền cho từng nhóm tài sản
Mỗi nhóm có cách tiếp cận riêng. Cột bên phải là nguồn số liệu bạn có thể dùng; khi hai nguồn cho ra số khác nhau, ghi lại cả hai và hỏi doanh nghiệp bảo hiểm cơ sở nào được chấp nhận.
| Nhóm tài sản | Cách tính thường dùng | Nguồn số liệu |
|---|---|---|
| Nhà xưởng, công trình | Chi phí xây dựng lại một công trình tương đương tại thời điểm hiện tại, trừ hao mòn nếu hợp đồng tính theo giá trị thực tế | Dự toán của đơn vị xây dựng, suất vốn đầu tư công bố, hồ sơ quyết toán cũ được điều chỉnh |
| Máy móc, thiết bị | Giá mua máy tương đương trên thị trường, có tính hao mòn hoặc không tuỳ cơ sở định giá | Báo giá nhà cung cấp, hoá đơn mua gần nhất, giá máy cũ cùng đời |
| Hàng hoá, vật tư | Giá vốn hoặc giá thị trường tại thời điểm, theo mức tồn đã thống nhất | Phần mềm kho, sổ nhập xuất, báo cáo tồn kho cuối tháng |
| Phần cải tạo của người thuê | Chi phí làm lại tương đương | Hợp đồng thi công nội thất, hoá đơn vật liệu |
Hai cơ sở định giá hay gặp là giá trị thay thế mới (chi phí mua hoặc làm mới tương đương) và giá trị thực tế (giá trị mới trừ hao mòn). Hợp đồng chọn cơ sở nào thì số tiền bảo hiểm phải khai theo cơ sở đó; khai theo giá trị thực tế mà đòi bồi thường theo giá thay mới là không khớp.
Vì sao số tiền bảo hiểm hay bị thấp mà chủ cơ sở không biết
Lấy số kế toán làm số bảo hiểm. Nguyên giá trên sổ là giá mua nhiều năm trước, giá trị còn lại đã trừ khấu hao. Trong khi đó chi phí xây dựng và giá máy móc thường tăng theo thời gian. Một nhà xưởng xây cách đây mười năm có giá trị sổ sách thấp hơn nhiều so với chi phí xây lại hôm nay.
Chép lại số năm trước khi tái tục. Nhiều cơ sở tái tục bằng cách ký lại hợp đồng cũ, giữ nguyên số tiền. Sau ba bốn năm, khoảng cách giữa số trên hợp đồng và giá trị thực giãn ra từng chút mà không ai để ý.
Quên phần mở rộng. Xây thêm mái che, lắp thêm kho lạnh, mua thêm máy nhưng không báo doanh nghiệp bảo hiểm.
Khai hàng tồn theo tháng thấp điểm. Ký hợp đồng lúc kho vơi, số khai thấp hơn nhiều so với mức tồn trong mùa cao điểm.
Đại lý chào phí thấp bằng cách giảm số tiền. Cùng một biểu phí, giảm số tiền bảo hiểm thì phí giảm theo. Một bảng chào có phí thấp bất thường so với nơi khác nên được kiểm tra trước tiên ở dòng số tiền bảo hiểm.
Lịch rà số tiền bảo hiểm mỗi năm
Không cần thuê định giá mỗi năm. Một quy trình nội bộ gọn là đủ cho phần lớn cơ sở vừa và nhỏ:
- Một tháng trước ngày tái tục, lấy bảng kê tài sản hiện có và báo cáo tồn kho mười hai tháng.
- Cập nhật giá xây dựng lại cho phần công trình, ít nhất bằng cách hỏi một đơn vị thi công về chi phí trên mỗi mét vuông cho loại nhà tương tự.
- Cập nhật giá máy móc lớn bằng báo giá mới hoặc giá máy cùng loại đang bán.
- Chọn mức hàng hoá: mức cao điểm, hoặc mức bình quân kèm điều khoản khai báo định kỳ.
- So tổng mới với số tiền trên hợp đồng đang chạy; chênh lệch đáng kể thì đề nghị điều chỉnh ngay, không chờ hết hạn.
- Lưu bảng tính, báo giá, ảnh chụp làm căn cứ trong hồ sơ quản lý PCCC.
Với tài sản lớn, phức tạp hoặc khi hai bên không thống nhất giá trị, có thể thuê tổ chức thẩm định giá độc lập. Chi phí phụ thuộc quy mô và loại tài sản; đây là khoản nên cân nhắc khi giá trị tài sản đủ lớn.
Hàng tồn biến động: mức cao điểm hay điều khoản khai báo
Với nhà xưởng và máy móc, giá trị ít đổi trong năm nên một con số là đủ. Hàng hoá thì khác: một cửa hàng vật liệu xây dựng có thể tồn gấp đôi vào mùa khô, một xưởng bánh kẹo tồn gấp mấy lần trước Tết. Có hai cách xử lý phổ biến. Cách thứ nhất là khai theo mức cao điểm cả năm: đơn giản, không phải báo gì thêm, nhưng tháng thấp điểm bạn đóng phí cho hàng không có trong kho.
Cách thứ hai là điều khoản khai báo, nếu doanh nghiệp bảo hiểm có cung cấp: hai bên thống nhất một mức tối đa, bạn đóng phí tạm tính theo một phần mức đó, rồi hằng tháng hoặc hằng quý gửi số tồn thực; cuối kỳ phí được tính lại theo số bình quân đã khai, thu thêm hoặc hoàn lại phần chênh. Cách này đòi hỏi kỷ luật: quên khai, khai chậm hoặc khai thấp hơn thực tế đều có thể làm bạn bị bất lợi khi bồi thường, tuỳ điều khoản cụ thể. Nếu kho của bạn có phần mềm quản lý tồn chạy đều đặn, cách thứ hai thường hợp lý hơn; nếu sổ sách còn làm tay, cách thứ nhất ít rủi ro hơn.
Lúc giám định, giá trị thực được xác định thế nào
Khi có tổn thất, giám định viên không dùng con số trên hợp đồng để tính thiệt hại. Họ xác định lại giá trị của tài sản ngay trước khi cháy, rồi so với số tiền bảo hiểm để biết bạn có bị bảo hiểm dưới giá trị không. Với nhà xưởng, họ ước chi phí xây lại theo đơn giá hiện hành; với máy móc, họ tìm giá máy tương đương; với hàng hoá, họ dựng lại số tồn từ sổ nhập xuất, hoá đơn mua bán, tờ khai, báo cáo kho, rồi đối chiếu với hiện trường.
Điều này có hai hệ quả. Một là chứng từ của bạn quyết định tốc độ và kết quả: cơ sở có sổ kho cập nhật, hoá đơn đầy đủ thì giá trị được chấp nhận nhanh; cơ sở mua bán không hoá đơn sẽ rất khó chứng minh lượng hàng đã mất. Hai là nếu giám định kết luận giá trị thực cao hơn nhiều so với số tiền đã khai, quy tắc tỷ lệ được áp dụng ngay, dù bạn không cố ý. Vì vậy nên coi số tiền bảo hiểm là con số phải bảo vệ được bằng giấy tờ, không phải con số ước chừng.
Số tiền bảo hiểm và mức khấu trừ là hai chuyện khác nhau
Mức khấu trừ là phần tổn thất bạn tự chịu trong mỗi vụ, trừ trước khi tính bồi thường. Nó thường được quy định bằng một mức tối thiểu hoặc một tỷ lệ phần trăm trên tổn thất, tuỳ nhóm cơ sở và theo văn bản hiện hành. Mức khấu trừ không phụ thuộc vào việc bạn khai đủ hay thiếu, và áp dụng cả khi số tiền bảo hiểm đã đúng.
Khi tính trước một kịch bản thiệt hại, hãy làm theo thứ tự: xác định giá trị tổn thất, áp tỷ lệ bảo hiểm nếu khai thiếu, rồi trừ mức khấu trừ. Ví dụ giả định ở trên với tổn thất hai tỷ và tỷ lệ một nửa, nếu mức khấu trừ là một khoản cố định nào đó thì số thực nhận còn thấp hơn một tỷ. Làm phép tính này một lần với số liệu thật của cơ sở mình sẽ cho bạn câu trả lời rõ hơn mọi lời chào mời.
Câu hỏi thường gặp
Khai số tiền bảo hiểm cao hơn giá trị thực có bị phạt không?
Thường không bị xử phạt hành chính vì quy định chỉ cấm thấp hơn mức tối thiểu. Nhưng phần vượt quá giá trị thực không mang lại quyền lợi khi bồi thường, nên bạn đóng phí vô ích. Khai sát giá trị thực, cộng một biên độ hợp lý cho biến động là đủ.
Tài sản tăng giá giữa kỳ thì có tự động được bảo hiểm phần tăng không?
Không tự động, trừ khi hợp đồng có điều khoản điều chỉnh giá trị hoặc khai báo định kỳ. Khi giá trị tăng rõ rệt, bạn nên đề nghị sửa đổi bổ sung và đóng phí thêm cho phần tăng để tránh bị áp tỷ lệ.
Doanh nghiệp bảo hiểm có kiểm tra giá trị khai lúc mua không?
Với cơ sở vừa và lớn, doanh nghiệp bảo hiểm thường khảo sát rủi ro trước khi nhận. Cơ sở nhỏ thì nhiều khi chỉ dựa vào giấy yêu cầu bảo hiểm. Không kiểm lúc mua không có nghĩa là không kiểm lúc bồi thường; giá trị thực sẽ được giám định khi có tổn thất.
Có nên thuê thẩm định giá trước khi mua bảo hiểm cháy nổ không?
Với nhà xưởng, kho lớn hay dây chuyền đắt tiền, chứng thư thẩm định giá giúp hai bên thống nhất con số ngay từ đầu và giảm tranh cãi khi bồi thường. Với cửa hàng nhỏ, bảng kê kèm hoá đơn và báo giá thường đã đủ.
Số tiền bảo hiểm có ảnh hưởng tới việc cơ quan PCCC đánh giá cơ sở không?
Đoàn kiểm tra chủ yếu xem cơ sở thuộc diện đã mua bảo hiểm bắt buộc chưa và còn hiệu lực không. Việc số tiền có đủ mức tối thiểu là nghĩa vụ giữa cơ sở và quy định về bảo hiểm; khai thiếu rõ rệt vẫn có thể bị xem là chưa tuân thủ.
Một hợp đồng có thể vừa tính giá thay mới cho máy, vừa tính giá thực tế cho nhà không?
Có thể, nếu doanh nghiệp bảo hiểm đồng ý và hợp đồng ghi rõ cơ sở cho từng hạng mục. Khi đó số tiền bảo hiểm của mỗi hạng mục phải khai theo đúng cơ sở của hạng mục ấy.