Theo khung bảo hiểm cháy nổ bắt buộc, tài sản phải được bảo hiểm thường gồm ba nhóm: nhà, công trình và vật kiến trúc gắn liền; máy móc, thiết bị; và hàng hoá, vật tư (nguyên liệu, bán thành phẩm, thành phẩm). Một cơ sở thuộc diện mà chỉ mua cho một hoặc hai nhóm thì phần còn lại không được bồi thường khi cháy, và về mặt pháp lý vẫn có thể bị xem là chưa thực hiện đủ nghĩa vụ.
Thực tế hay vướng không phải ở ba nhóm lớn mà ở các đường biên: hàng của khách gửi trong kho có tính không, khuôn mẫu đặt riêng xếp vào đâu, phần nội thất người thuê tự làm thuộc ai, tiền mặt và giấy tờ có được không. Bài này đi qua từng nhóm, đưa ra cách lập bảng kê dễ kiểm tra, và chỉ ra những khoản bạn nên mua thêm theo dạng tự nguyện. Danh sách chính xác của từng nhóm, cùng các tài sản bị loại khỏi khung bắt buộc, bạn đối chiếu nghị định về bảo hiểm bắt buộc đang có hiệu lực và quy tắc bảo hiểm của doanh nghiệp bán cho bạn.
Nhóm 1: nhà, công trình và phần gắn liền
Cái gì được tính. Phần xây dựng của toà nhà, nhà xưởng, kho: kết cấu, tường, mái, sàn, cửa, hệ thống điện nước âm tường, hệ thống PCCC đã lắp cố định, thang máy gắn với công trình, mái che, sân bãi đã được xây dựng. Nguyên tắc dễ nhớ: thứ gì tháo ra thì làm hỏng công trình hoặc không còn công năng riêng là phần gắn liền.
Ai có quyền mua. Người có quyền lợi với công trình: thường là chủ sở hữu. Khi bạn thuê, phần này mặc nhiên là của chủ nhà, trừ khi hợp đồng thuê giao bạn mua và bạn được ghi là người được bảo hiểm hoặc người thụ hưởng theo thoả thuận.
Phần cải tạo của người thuê. Trần thạch cao, vách ngăn, sàn gỗ, quầy bar xây cố định mà người thuê bỏ tiền làm là chỗ hay bị bỏ rơi: chủ nhà không khai vì không phải tài sản của họ, người thuê không khai vì tưởng đã gắn vào nhà. Nên khai thành một dòng riêng trong hợp đồng của người thuê với tên gọi rõ ràng.
Công trình đang xây dở. Phần đang thi công, lắp đặt thường thuộc phạm vi bảo hiểm công trình xây dựng chứ không phải bảo hiểm cháy nổ của cơ sở đang hoạt động. Khi cơ sở vừa hoạt động vừa mở rộng, bạn cần hỏi rõ phần mới từ lúc nào chuyển sang hợp đồng cháy nổ.
Nhóm 2: máy móc, thiết bị
Nhóm này gồm mọi máy móc phục vụ hoạt động của cơ sở: dây chuyền sản xuất, máy may, máy cắt, lò sấy, tủ đông, hệ thống điều hoà, máy phát điện, xe nâng đỗ trong nhà xưởng, bàn ghế quầy kệ, máy tính, thiết bị âm thanh của quán karaoke, bếp công nghiệp của nhà hàng. Cách làm bảng kê nên đi theo vị trí chứ không theo sổ kế toán: đi từng khu, ghi từng nhóm máy, số lượng, năm đưa vào dùng, giá trị. Sổ kế toán có lợi ở chỗ có số liệu, nhưng thường gộp nhiều thứ vào một mã tài sản, hoặc đã khấu hao hết nên ghi giá trị bằng không trong khi máy vẫn chạy tốt.
Hai điểm cần cẩn thận. Một là máy đi thuê hoặc thuê tài chính: tài sản không thuộc sở hữu của bạn nhưng bạn chịu trách nhiệm giữ gìn. Hợp đồng thuê máy thường quy định ai mua bảo hiểm; nếu bạn phải mua, ghi rõ máy đi thuê vào bảng kê kèm tên chủ sở hữu. Hai là thiết bị di động như xe nâng, máy phát lưu động: chúng được bảo hiểm khi nằm trong khuôn viên cơ sở ghi trong hợp đồng; mang sang công trường khác thì thường ra khỏi phạm vi.
Với máy móc, rủi ro hỏng do chính máy (chập mạch nội tại, quá tải, hỏng cơ khí) mà không gây cháy lan thường không thuộc bảo hiểm cháy nổ; đó là phạm vi của bảo hiểm đổ vỡ máy móc tự nguyện. Nếu máy là tài sản sống còn của cơ sở, hỏi riêng về loại bảo hiểm đó.
Nhóm 3: hàng hoá, vật tư — cách khai cho đúng
Đây là nhóm biến động nhiều nhất và cũng là nhóm hay gây tranh cãi khi bồi thường, vì lượng hàng trong kho hôm cháy hiếm khi bằng lượng hàng lúc ký hợp đồng.
| Loại | Ví dụ | Cách khai gợi ý |
|---|---|---|
| Nguyên liệu, vật tư | Vải, gỗ phôi, hạt nhựa, bột, bao bì | Theo mức tồn bình quân và mức tồn cao nhất trong năm, ghi rõ khu chứa |
| Bán thành phẩm | Hàng đang trên chuyền, hàng chờ sơn, chờ đóng gói | Theo giá trị nguyên liệu cộng chi phí đã bỏ vào |
| Thành phẩm | Hàng đã đóng thùng chờ xuất | Theo giá vốn, không theo giá bán, trừ khi hợp đồng thoả thuận khác |
| Hàng theo mùa vụ | Hàng Tết, hàng mùa cao điểm | Khai mức cao điểm hoặc dùng điều khoản khai báo định kỳ, điều chỉnh theo tháng |
| Hàng của người khác giữ hộ | Hàng ký gửi, hàng nhận gia công, hàng khách gửi kho | Khai thành dòng riêng, ghi tư cách giữ hộ; không khai thì thường không được tính |
Ví dụ giả định: một kho phân phối đồ gia dụng ký hợp đồng vào tháng Ba khi hàng tồn thấp, khai giá trị hàng hoá theo số tồn lúc đó. Đến tháng Mười Hai kho nhập hàng Tết gấp ba lần. Nếu cháy vào lúc ấy, số tiền bảo hiểm thấp hơn nhiều so với giá trị hàng thực có, và phần bồi thường bị tính theo tỷ lệ. Điều khoản khai báo định kỳ hoặc khai theo mức cao điểm sinh ra để tránh đúng tình huống này.
Những thứ thường không nằm trong khung bắt buộc
Mỗi quy tắc bảo hiểm có danh sách loại trừ riêng, nhưng các nhóm dưới đây thường không được tính trong bảo hiểm cháy nổ bắt buộc hoặc chỉ được bảo hiểm khi có thoả thuận riêng. Hãy hỏi doanh nghiệp bảo hiểm để có câu trả lời bằng văn bản cho cơ sở của bạn:
- Tiền mặt, vàng bạc, đá quý, chứng từ có giá, giấy tờ có giá trị như tiền.
- Hồ sơ, sổ sách, bản vẽ, dữ liệu trên máy tính (phần mềm, dữ liệu khách hàng); chi phí dựng lại dữ liệu thường cần điều khoản riêng.
- Phương tiện giao thông cơ giới đã có bảo hiểm riêng hoặc thường xuyên ra khỏi khuôn viên.
- Tài sản đang trong quá trình xây dựng, lắp đặt, đã có hoặc phải có bảo hiểm công trình.
- Đồ dùng cá nhân của nhân viên, khách hàng để tại cơ sở.
- Cây trồng, vật nuôi, đất đai.
- Lợi nhuận bị mất do phải ngừng kinh doanh sau vụ cháy — thuộc bảo hiểm gián đoạn kinh doanh, loại tự nguyện.
Danh sách này không thay cho quy tắc cụ thể. Có doanh nghiệp bảo hiểm nhận một số nhóm trên với phụ phí và điều kiện riêng, có doanh nghiệp không nhận.
Lập bảng kê tài sản trong một buổi chiều
Bảng kê tốt giúp bạn khai đủ khi mua và chứng minh nhanh khi đòi bồi thường. Không cần phần mềm; một bảng tính đơn giản là đủ.
- Chia cơ sở thành các khu theo sơ đồ: khu bán hàng, kho, xưởng, văn phòng, bếp, bãi xe.
- Ở mỗi khu, ghi ba nhóm tài sản thành ba phần riêng. Với công trình, nếu bạn là người thuê, chỉ ghi phần cải tạo do mình bỏ tiền.
- Với máy móc, ghi tên, số lượng, năm mua, giá mua và giá thay mới ước tính. Chụp ảnh tổng quan từng khu và ảnh bảng tên máy (lưu ngoài cơ sở, trên điện thoại hoặc lưu trữ đám mây).
- Với hàng hoá, lấy số tồn từ phần mềm quản lý kho hoặc sổ nhập xuất; ghi mức thấp nhất, bình quân và cao nhất trong mười hai tháng gần nhất.
- Tách riêng hàng giữ hộ, máy đi thuê, tài sản thuộc chủ nhà.
- Ghi ngày lập, người lập, và lưu một bản trong hồ sơ quản lý PCCC, một bản ở nơi khác ngoài cơ sở.
- Cập nhật mỗi khi mua máy lớn, mở rộng kho hoặc trước mùa cao điểm.
Tài sản thay đổi giữa kỳ hợp đồng thì xử lý thế nào
Hợp đồng bảo hiểm cháy nổ thường ký theo năm, còn tài sản của một cơ sở đang hoạt động thì thay đổi theo tuần. Có ba loại thay đổi bạn nên báo cho doanh nghiệp bảo hiểm bằng văn bản, không đợi tới lúc tái tục. Loại thứ nhất là tài sản mới có giá trị đáng kể: một dây chuyền mới, một kho lạnh lắp thêm, một đợt cải tạo mặt bằng. Loại thứ hai là đổi địa điểm hoặc thêm địa điểm: chuyển hàng sang kho thuê thêm ở khu công nghiệp khác, mở thêm điểm bán. Hợp đồng chỉ bảo hiểm tài sản ở địa điểm có tên, nên hàng nằm ở chỗ mới mà chưa báo thì coi như ngoài phạm vi. Loại thứ ba là đổi tính chất hàng hoá: từ hàng khô sang hàng có dung môi, từ đồ gia dụng sang pin lithium, vì rủi ro thay đổi nên doanh nghiệp bảo hiểm có quyền điều chỉnh phí.
Việc báo thay đổi nên đi kèm một bản bảng kê cập nhật và đề nghị cấp sửa đổi bổ sung. Giữ bản sửa đổi bổ sung cùng hợp đồng gốc trong hồ sơ quản lý PCCC; khi đoàn kiểm tra hỏi, bạn xuất trình được cả bộ, và khi có tổn thất, giám định viên nhìn thấy ngay phạm vi đã được mở rộng từ ngày nào.
Bảng kê làm gì cho bạn khi xảy ra cháy
Sau một vụ cháy, việc khó nhất không phải là chứng minh có cháy mà là chứng minh trước đó bạn có gì, ở đâu, đáng bao nhiêu. Sổ sách nằm trong văn phòng có khi cháy theo, máy tính hỏng, người quản lý kho nghỉ việc. Bảng kê lưu ngoài cơ sở cùng ảnh chụp định kỳ là bằng chứng sơ bộ giúp giám định viên hình dung hiện trạng trước cháy, rút ngắn thời gian tranh luận về số lượng.
Bảng kê cũng giúp bạn phát hiện trước khi quá muộn rằng mình đang bảo hiểm thiếu. Nếu tổng giá trị trên bảng kê vượt xa số tiền bảo hiểm trên hợp đồng, bạn biết ngay phải đề nghị sửa đổi bổ sung. Chênh lệch nhỏ do biến động hàng hoá là bình thường; chênh lệch lớn kéo dài nhiều tháng là rủi ro thật vì bồi thường sẽ bị chia theo tỷ lệ. Cách tính số tiền bảo hiểm và cách tránh thiếu được bàn kỹ ở bài riêng về số tiền bảo hiểm cháy nổ.
Câu hỏi thường gặp
Hàng hoá gửi ở kho thuê của bên logistics có thuộc hợp đồng của mình không?
Phụ thuộc vào địa điểm ghi trong hợp đồng của bạn. Hàng nằm ở kho của bên khác thường cần được khai thêm địa điểm đó, hoặc bên kho đã mua bảo hiểm cho hàng nhận giữ hộ. Hai bên nên xác nhận bằng văn bản ai mua để tránh hai bên đều tưởng bên kia đã mua.
Máy móc đã khấu hao hết trên sổ sách có cần khai không?
Có. Giá trị kế toán bằng không không có nghĩa là máy hết giá trị sử dụng. Nếu máy cháy mà chưa khai, bạn mất máy mà không được trả gì. Khai theo giá trị thị trường hoặc giá thay thế tương đương tuỳ cơ sở tính ghi trong hợp đồng.
Có nên khai giá trị hàng hoá theo giá bán để được bồi thường nhiều hơn không?
Thường không có lợi. Nhiều quy tắc bồi thường hàng hoá theo giá vốn hoặc giá thị trường tại thời điểm tổn thất, không theo giá bán lẻ. Khai cao hơn mức được bồi thường thì bạn đóng phí cho phần không bao giờ nhận lại. Hỏi rõ cơ sở bồi thường trước khi khai.
Nội thất trong quán do người thuê làm, chủ nhà có được bồi thường phần đó không?
Nếu phần cải tạo thuộc sở hữu của người thuê và người thuê đã khai trong hợp đồng của mình thì tiền bồi thường thuộc người thuê. Khi hợp đồng thuê quy định phần cải tạo thuộc về chủ nhà lúc trả mặt bằng, hai bên cần thống nhất trước ai mua cho phần này.
Dữ liệu khách hàng trên máy chủ bị cháy có được bồi thường không?
Phần cứng máy chủ thuộc nhóm máy móc, thiết bị nếu đã khai. Còn chi phí khôi phục dữ liệu thường bị loại trừ hoặc chỉ được bảo hiểm với giới hạn nhỏ theo điều khoản bổ sung. Biện pháp chắc hơn là sao lưu dữ liệu ra ngoài cơ sở.