Thực tập phương án chữa cháy là buổi đội PCCC cơ sở và những người có vai trò trong phương án làm lại đúng các bước đã viết, theo một tình huống giả định, để kiểm xem phương án có chạy được ngoài đời không. Khác với buổi huấn luyện dạy kỹ năng, thực tập kiểm tra sự phối hợp: ai báo động, ai ngắt điện, phương tiện có đúng chỗ, mất bao nhiêu phút.
Trước đây, hệ văn bản cũ yêu cầu phương án chữa cháy của cơ sở được thực tập định kỳ, thường hiểu là ít nhất mỗi năm một lần, và có thể đề nghị cơ quan Công an tham gia. Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ 2024 và văn bản hướng dẫn quy định lại tần suất, hình thức; bạn hãy đối chiếu văn bản hiện hành. Bài này tập trung vào cách tổ chức để buổi tập có giá trị thật, góc nhìn của đội chữa cháy cơ sở chứ không phải buổi diễn tập thoát nạn cho cư dân.
Thực tập khác huấn luyện và khác diễn tập thoát nạn
Ba hoạt động hay bị gọi lẫn. Huấn luyện là học kỹ năng: cách dùng bình, cách nối vòi, nguyên lý cháy. Diễn tập thoát nạn tập trung vào người ở, người làm việc biết đường ra, đi đúng lối, tập trung đúng điểm. Thực tập phương án chữa cháy kiểm tra lực lượng cơ sở có thực hiện được kế hoạch chữa cháy đã duyệt hay không.
Trên thực tế, một buổi có thể gộp cả hai phần: vừa cho mọi người thoát ra, vừa cho đội cơ sở triển khai chữa cháy. Nhưng khi đánh giá, hãy tách riêng phần của đội: họ đã làm đúng vai chưa, đúng thời gian chưa. Nếu không tách, buổi tập dễ biến thành một lần sơ tán đông vui mà không ai nhìn kỹ đội chữa cháy làm gì.
Điều quan trọng là buổi thực tập phải dựa trên phương án đã duyệt của chính cơ sở. Kịch bản lấy từ nơi khác có thể trông chuyên nghiệp hơn, nhưng không kiểm được thứ bạn cần kiểm.
Quy mô buổi tập cũng không cần lớn mới có giá trị. Một xưởng hai mươi người có thể tập trong bốn mươi lăm phút với một tình huống, năm người đội cơ sở và hai người quan sát. Một trung tâm thương mại thì cần nhiều tuần chuẩn bị, phối hợp với khách thuê và ban quản lý toà nhà. Chọn quy mô vừa sức để tập được đều đặn, thay vì một buổi hoành tráng rồi nhiều năm không tập lại.
Chuẩn bị trong hai đến ba tuần trước buổi tập
Chuẩn bị kỹ quyết định phần lớn chất lượng. Một trình tự gợi ý:
- Chọn tình huống: lấy tình huống phức tạp nhất hoặc một tình huống đặc trưng trong phương án. Năm nay chọn tình huống khác năm ngoái để lần lượt kiểm hết.
- Viết kịch bản chi tiết theo phút: lúc nào phát tín hiệu, ai nhận tin, ai làm gì tiếp theo. Kịch bản là bản dành cho người điều hành, không phát cho đội để họ không học thuộc trước.
- Chọn người quan sát, mỗi người theo dõi một nhóm việc với một tờ ghi chú: thời điểm, việc làm đúng, việc làm sai, chỗ vướng.
- Chuẩn bị bãi tập và vật liệu tạo đám cháy giả nếu có phần dập lửa thật, đặt ở nơi trống, cách xa kho, xa đường dây điện, có phương tiện dự phòng và người giám sát an toàn.
- Thông báo trước cho người lao động, khách hàng và hàng xóm có thể bị ảnh hưởng để không gây hoảng loạn; với cơ sở trong khu dân cư, báo Công an cấp xã.
- Nếu muốn mời cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH tham gia hoặc góp ý, liên hệ sớm theo hướng dẫn của cơ quan đó.
- Kiểm lại phương tiện sẽ dùng: bình đủ áp, vòi không thủng, họng nước có nước, chìa khoá tủ đúng chỗ.
Có một quyết định nhỏ: báo trước giờ tập hay không. Báo trước thì an toàn, dễ sắp xếp sản xuất; không báo trước thì thấy phản ứng thật hơn. Với cơ sở tập lần đầu hoặc có nhiều người mới, nên báo trước. Khi đội đã quen, có thể chỉ báo ngày, không báo giờ.
Chạy buổi tập: năm điều người điều hành phải giữ
An toàn đặt trên hết. Có một người giám sát an toàn độc lập, được quyền dừng buổi tập bất cứ lúc nào. Không ai chạy trên cầu thang, không ai đứng gần đám cháy giả khi không có nhiệm vụ.
Tín hiệu rõ ràng. Thống nhất câu hoặc tín hiệu bắt đầu và kết thúc buổi tập. Mọi trao đổi qua bộ đàm, điện thoại trong buổi tập nên mở đầu bằng chữ "tập" để người ngoài không hiểu nhầm là cháy thật.
Không cầm tay chỉ việc giữa chừng. Người điều hành và người quan sát chỉ ghi chép. Nếu đội làm sai, để họ làm tiếp và nhận ra, trừ khi sai đó gây nguy hiểm.
Bấm giờ từng mốc. Từ phát hiện đến báo động, đến ngắt điện, đến bình đầu tiên xả, đến vòi có nước, đến điểm danh xong. Thời gian là con số khách quan nhất để so giữa các năm.
Giữ một sự cố bất ngờ nhỏ. Ví dụ giả định một thành viên đội vắng mặt, hoặc họng nước gần nhất "hỏng". Xem đội có tự điều chỉnh được không. Chỉ một sự cố, đừng dồn quá nhiều làm buổi tập rối.
Đo kết quả bằng những con số và quan sát cụ thể
Sau buổi tập, người điều hành gom ghi chép thành một bảng. Bảng dưới là ví dụ giả định cho cơ sở kho hàng, các mốc thời gian chỉ để minh hoạ cách ghi, không phải chuẩn bắt buộc.
| Mốc | Mục tiêu tự đặt | Thực tế | Ghi chú quan sát |
|---|---|---|---|
| Phát hiện đến báo động toàn khu | Dưới 1 phút | 2 phút | Người phát hiện chạy đi tìm tổ trưởng thay vì bấm nút báo cháy |
| Báo động đến ngắt điện khu vực | Dưới 2 phút | 4 phút | Chìa khoá tủ điện nằm trong túi người đi ăn trưa |
| Bình đầu tiên xả vào đám cháy giả | Dưới 1 phút | 50 giây | Đạt |
| Vòi đầu tiên có nước | Dưới 4 phút | 6 phút | Khớp nối bị kẹt, chưa ai thử từ lần bảo dưỡng trước |
| Điểm danh đủ người | Dưới 5 phút | 5 phút | Thiếu danh sách nhân viên thời vụ |
Cột ghi chú quan trọng hơn cột thời gian. Mỗi dòng chậm đều có một nguyên nhân cụ thể và sửa được: thói quen báo động, nơi để chìa khoá, bảo dưỡng khớp nối, danh sách ca. Đó chính là thứ buổi tập sinh ra để tìm.
Họp rút kinh nghiệm ngay sau buổi tập
Họp ngay trong ngày, khi mọi người còn nhớ. Mời đội trưởng, tổ trưởng, người quan sát và người đứng đầu cơ sở hoặc người được uỷ quyền. Thứ tự gợi ý: đội tự kể lại mình đã làm gì và vướng ở đâu, rồi người quan sát bổ sung, cuối cùng mới đến nhận xét của người điều hành. Để đội nói trước giúp họ tự nhận ra lỗi, và không biến buổi họp thành buổi phê bình.
Mỗi vấn đề ghi thành một việc cụ thể: ai làm, làm gì, hạn khi nào. "Phải nhanh hơn" không phải là việc; "đặt chìa khoá tủ điện tầng một ở hộp kính cạnh tủ, bảo vệ chịu trách nhiệm, xong trong tuần" là việc.
Ghi kết quả vào biên bản thực tập hoặc sổ theo dõi, kèm danh sách người tham gia, tình huống đã tập, thời gian và các việc phải sửa. Biên bản lưu vào hồ sơ quản lý PCCC, cạnh phương án. Nội dung biểu mẫu nếu có quy định thì theo văn bản hiện hành; nếu không, một trang ghi đủ các thông tin trên là được.
Sửa phương án và sửa thực tế sau buổi tập
Kết quả buổi tập dẫn đến hai loại thay đổi. Loại thứ nhất là sửa thực tế: dọn lối đi, chuyển chỗ chìa khoá, thay khớp nối, bổ sung người vào ca thiếu, mua thêm bình cho khu xa. Loại thứ hai là sửa phương án: đổi phân công, đổi đường đi, ghi thêm điểm lấy nước dự phòng, cập nhật sơ đồ.
Nhiều cơ sở chỉ sửa thực tế mà quên sửa phương án, hoặc ngược lại. Hai thứ phải khớp nhau; nếu không, lần kiểm tra sau đoàn sẽ thấy phương án ghi một đằng, thực tế một nẻo. Ghi ngày sửa và nội dung sửa vào phần theo dõi bổ sung, chỉnh lý của phương án.
Một số thay đổi cần tiền hoặc cần quyết định của người đứng đầu, như thêm người trực đêm, thay khớp nối, mua thêm bình cho khu xa. Người phụ trách nên gom chúng thành một đề xuất ngắn kèm kết quả buổi tập, trình ngay trong tuần. Con số "vòi có nước sau sáu phút thay vì bốn" thuyết phục hơn mọi lời giải thích chung chung.
Lần thực tập sau nên kiểm lại đúng những điểm năm nay chưa đạt. Nhìn hai bảng kết quả cạnh nhau, người đứng đầu thấy ngay việc đầu tư thời gian và tiền năm qua có hiệu quả hay không.
Những lỗi tổ chức làm buổi tập thành hình thức
Các lỗi dưới đây không vi phạm quy định nào cụ thể, nhưng làm buổi tập mất giá trị:
- Phát kịch bản cho đội học thuộc trước, buổi tập thành buổi diễn.
- Chỉ tập vào giờ hành chính, trong khi tình huống phức tạp nhất rơi vào ca đêm.
- Chỉ dùng người giỏi nhất trong đội, những người còn lại đứng xem.
- Không bấm giờ, không có người quan sát, sau buổi tập không có gì để so sánh.
- Chụp ảnh cho đủ hồ sơ rồi kết thúc, không họp rút kinh nghiệm.
- Dùng bình đang treo trong xưởng để xả thử, xong không nạp lại, xưởng thiếu bình mấy tuần.
Nếu cơ sở bạn đã từng tập theo kiểu hình thức, lần tới chỉ cần sửa hai điểm: không phát kịch bản trước và có người bấm giờ. Riêng hai thay đổi này đã làm buổi tập lộ ra nhiều vấn đề thật hơn hẳn. Lần sau nữa, thêm một buổi tập vào ca đêm hoặc ngày nghỉ, khi lực lượng mỏng nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu phải thực tập phương án chữa cháy một lần?
Trước đây hệ văn bản cũ yêu cầu thực tập định kỳ, thường hiểu là ít nhất mỗi năm một lần. Tần suất hiện hành theo văn bản hướng dẫn Luật PCCC và CNCH 2024; hãy đối chiếu hoặc hỏi cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH nơi cơ sở hoạt động.
Có bắt buộc mời cơ quan Công an tham gia thực tập không?
Tuỳ loại cơ sở và quy định hiện hành. Ngay cả khi không bắt buộc, mời cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH góp ý một lần cũng rất có ích vì họ nhìn ra những điểm đội cơ sở quen mắt không thấy.
Có nên đốt lửa thật khi thực tập không?
Chỉ khi có bãi trống an toàn, vật liệu kiểm soát được, người giám sát và phương tiện dự phòng, đồng thời không trái quy định địa phương. Cơ sở nội đô thường dùng đám cháy giả bằng tín hiệu và chỉ xả bình ở bãi tập phù hợp.
Thực tập vào ca đêm có cần báo trước cho công nhân không?
Nên báo trước ít nhất là có buổi tập trong tuần, tránh hoảng loạn và tai nạn khi mọi người đang làm việc. Người quan sát và người giám sát an toàn phải có mặt đầy đủ như ca ngày.
Sau thực tập thì lưu những giấy tờ gì?
Thường gồm kịch bản, danh sách người tham gia, biên bản hoặc ghi chép kết quả và các việc phải sửa, cùng nội dung chỉnh lý phương án nếu có. Lưu cạnh phương án trong hồ sơ quản lý PCCC.
Cơ sở trong khu công nghiệp có thể tập chung với cơ sở bên cạnh không?
Có thể, và nhiều khi rất hữu ích vì giúp các đội quen phối hợp. Mỗi cơ sở vẫn nên đánh giá riêng phần của đội mình và cập nhật phương án của chính mình sau buổi tập.