Phương án cứu nạn, cứu hộ của cơ sở là bản dự kiến cách tổ chức xử lý ban đầu những sự cố khiến người bị nạn, bị kẹt hoặc bị đe doạ tính mạng tại cơ sở, ngoài đám cháy. Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ 2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, đưa cứu nạn, cứu hộ vào cùng một khung với phòng cháy, chữa cháy, nên cơ sở cần nghĩ rộng hơn trước: không chỉ "cháy thì làm gì" mà cả "người bị kẹt thì làm gì".
Bài này giúp chủ cơ sở và người phụ trách xác định tình huống cứu nạn, cứu hộ thật sự có thể xảy ra ở nơi mình, viết phân vai ở mức người không chuyên được phép làm, và nối phương án này với phương án chữa cháy. Đối tượng phải lập, biểu mẫu và thẩm quyền phê duyệt theo văn bản hướng dẫn hiện hành; hãy đối chiếu trước khi trình duyệt.
Phương án chữa cháy và phương án cứu nạn, cứu hộ đặt cạnh nhau
Hai phương án có cấu trúc giống nhau nhưng mục tiêu và giới hạn hành động khác nhau. So sánh ở mức nguyên lý:
| Khía cạnh | Phương án chữa cháy | Phương án cứu nạn, cứu hộ |
|---|---|---|
| Sự cố chính | Đám cháy, nổ kèm cháy | Người bị kẹt, ngạt, rơi, đuối nước, bị vùi lấp, sự cố công trình |
| Việc của lực lượng cơ sở | Dập lửa ban đầu, hướng dẫn người ra, đón lực lượng chuyên nghiệp | Báo động, cô lập khu vực, sơ cứu cơ bản, giữ liên lạc với nạn nhân, đón lực lượng chuyên nghiệp |
| Giới hạn quan trọng | Không tự chữa cháy khi vượt khả năng | Không để người không được trang bị lao vào nơi nguy hiểm |
| Phương tiện thường dùng | Bình, vòi, lăng, họng nước | Dụng cụ sơ cứu, dây, đèn, thiết bị theo đặc thù như chìa cứu hộ thang máy |
| Số gọi | 114 | 114, kèm 115 khi có người bị thương |
Điểm khác lớn nhất nằm ở hàng "giới hạn". Trong cứu nạn, phản xạ tự nhiên là lao vào cứu ngay, và đó là lý do nhiều sự cố một người bị nạn trở thành nhiều người. Phương án phải ghi rõ việc gì không được làm.
Nhận diện tình huống theo đặc thù cơ sở
Toà nhà có thang máy. Người bị kẹt trong cabin là tình huống hay gặp nhất. Phương án ghi ai giữ liên lạc với người trong cabin, ai gọi đơn vị bảo trì thang, ai gọi 114, và ai được đào tạo thao tác cứu hộ thang theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Xưởng có bồn, bể, hầm, đường ống. Ngạt khí trong không gian hạn chế là sự cố có tỷ lệ người cứu cũng bị nạn rất cao. Phương án phải ghi rõ không ai được xuống khi chưa có thiết bị thở và người được đào tạo.
Kho có kệ cao, xe nâng. Sập kệ, hàng rơi đè người, người rơi từ trên cao. Cần xác định cách cô lập khu vực, ai được dùng xe nâng hỗ trợ và khi nào phải chờ lực lượng chuyên nghiệp.
Khách sạn, khu nghỉ có hồ bơi. Đuối nước. Phương án gắn với người trực hồ bơi, dụng cụ cứu đuối đặt sẵn, người biết sơ cứu ban đầu.
Cơ sở ở vùng mưa bão, ngập lụt. Nước dâng ở tầng hầm, cây đổ, mái tôn bị tốc. Các tỉnh miền Trung và đồng bằng sông Cửu Long nên tính tình huống này rõ ràng.
Cơ sở có máy móc chuyển động. Người bị kẹt tay, kẹt áo vào máy. Phương án ghi nút dừng khẩn cấp ở đâu và ai được phép tháo máy.
Viết phần "không được làm" rõ như phần "phải làm"
Trong một phương án cứu nạn, cứu hộ dành cho người không chuyên, câu quan trọng nhất thường là câu cấm. Không xuống bể ngầm khi chưa có thiết bị thở và người giám sát. Không tự cạy cửa thang máy khi chưa có người được đào tạo và thang chưa được ngắt điện. Không bơi ra cứu người đuối nước nếu không được huấn luyện, thay vào đó dùng sào, phao, dây. Không kéo người bị đè ra khi có nguy cơ sập tiếp.
Những câu cấm này không làm phương án kém đi; ngược lại, chúng bảo vệ chính lực lượng cơ sở. Kèm mỗi câu cấm là việc thay thế: giữ liên lạc với nạn nhân, trấn an, cô lập khu vực, chuẩn bị lối cho lực lượng chuyên nghiệp, ghi lại thời điểm và diễn biến để báo cáo khi họ tới.
Câu cấm cũng phải đi kèm với người có quyền ra lệnh dừng. Trong lúc hỗn loạn, cần một người, thường là đội trưởng hoặc quản lý ca, được giao rõ quyền nói "không ai xuống" và mọi người phải nghe.
Khi tập huấn cho nhân viên, nên nói thẳng lý do: người cứu bị nạn theo là kịch bản có thật và lặp lại ở nhiều nơi. Người lao động hiểu lý do thì mới đứng lại được trong khoảnh khắc mọi bản năng thúc giục lao vào.
Ví dụ giả định: một tình huống viết trọn trên một trang
Để dễ hình dung, đây là một tình huống viết ở mức đủ dùng cho một khách sạn tám tầng giả định ở Khánh Hoà. Tình huống: lúc hai mươi ba giờ, mất điện lưới, máy phát chưa kịp lên, một thang máy dừng giữa tầng năm và tầng sáu với ba khách bên trong. Ca đêm có một lễ tân, một bảo vệ và một nhân viên kỹ thuật.
Phân vai: lễ tân giữ liên lạc với khách qua hệ thống liên lạc trong cabin, trấn an, hỏi tình trạng sức khoẻ, ghi lại giờ bắt đầu sự cố. Nhân viên kỹ thuật kiểm tra máy phát, báo đơn vị bảo trì thang máy, và nếu đã được đào tạo theo hướng dẫn của nhà sản xuất thì chuẩn bị thao tác cứu hộ sau khi xác nhận thang đã cách ly nguồn điện. Bảo vệ gọi 114 nếu sau một khoảng thời gian thống nhất trong phương án mà chưa đưa được khách ra, hoặc ngay lập tức nếu khách có dấu hiệu khó thở, ngất; đồng thời mở lối và đón lực lượng chuyên nghiệp.
Câu cấm: không ai cạy cửa tầng bằng dụng cụ tự chế; không cho khách tự trèo ra khi cabin lệch tầng. Sau sự cố: ghi biên bản, báo đơn vị bảo trì kiểm tra trước khi cho thang chạy lại, rút kinh nghiệm về thời gian máy phát lên. Chỉ vậy là đủ một trang, ai trong ca đêm đọc cũng biết mình làm gì.
Các bước lập phương án cứu nạn, cứu hộ cho cơ sở
Trình tự gợi ý, áp dụng được cho cơ sở vừa và nhỏ:
- Đi một vòng cơ sở cùng đội trưởng và người phụ trách kỹ thuật, liệt kê mọi nơi người có thể bị kẹt, ngạt, rơi, đuối, bị đè.
- Chọn các tình huống có khả năng xảy ra cao nhất và tình huống hậu quả nặng nhất.
- Với mỗi tình huống, liệt kê nhiệm vụ ban đầu, người làm, phương tiện cần có, và các việc tuyệt đối không làm.
- Ghi đầu mối liên lạc: số 114, 115, đơn vị bảo trì thang máy, đơn vị vận hành hệ thống có liên quan.
- Xác định nhu cầu huấn luyện: ai cần học sơ cứu, ai cần học cứu hộ thang máy theo hướng dẫn nhà sản xuất, ai cần học làm việc trong không gian hạn chế.
- Trình duyệt theo quy định hiện hành, phổ biến cho đội và đưa vào lịch thực tập.
Phương án cứu nạn, cứu hộ không cần dày. Một tình huống viết gọn trên một trang, có người, có việc, có câu cấm, có số gọi, thường dùng được hơn mười trang mô tả chung chung.
Nối với phương án chữa cháy và phương án của toà nhà
Nhiều tình huống đi cùng nhau: cháy làm mất điện khiến người kẹt thang máy; nổ làm sập kết cấu và có người bị vùi. Vì vậy phần phân công của hai phương án phải khớp: một người không thể đồng thời là người ngắt điện trong phương án chữa cháy và người giữ liên lạc với người kẹt thang trong phương án cứu nạn, nếu hai việc xảy ra cùng lúc.
Cơ sở thuê sàn trong toà nhà nên xin phương án của ban quản lý vận hành để biết phần chung (thang máy, bể nước, hầm xe) do ai xử lý, còn phần của mình giới hạn ở khu vực đang thuê. Ngược lại, ban quản lý nên có danh sách đầu mối của từng đơn vị thuê.
Với khu công nghiệp, nhiều nhà xưởng nằm sát nhau và dùng chung đường nội bộ. Một sự cố ngạt khí hay sập kệ ở xưởng bên cạnh có thể cần người và phương tiện của bạn hỗ trợ ban đầu trước khi lực lượng chuyên nghiệp tới. Thoả thuận trước với các cơ sở lân cận về đầu mối liên lạc là việc nhỏ nhưng tiết kiệm nhiều phút quý giá.
Khi thực tập phương án chữa cháy, có thể ghép thêm một tình huống cứu nạn đơn giản, ví dụ giả định có người kẹt thang máy do mất điện. Cách ghép này giúp đội quen với việc chia người cho hai nhiệm vụ cùng lúc mà không tốn thêm một buổi riêng.
Những điểm cần đối chiếu trước khi trình duyệt
Phần cứu nạn, cứu hộ là phần mới hơn đối với nhiều cơ sở, nên quy định chi tiết có thể còn được hướng dẫn bổ sung. Trước khi chốt, hãy đối chiếu: cơ sở có thuộc diện phải lập phương án cứu nạn, cứu hộ riêng không, hay được lồng trong một phương án chung; biểu mẫu áp dụng; người có thẩm quyền phê duyệt; yêu cầu về thực tập.
Những câu hỏi này nên hỏi trực tiếp cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH nơi cơ sở hoạt động. Khi hỏi, mang theo bản nháp phương án để được góp ý luôn về nội dung, thay vì chỉ hỏi thủ tục. Muốn xem các giấy tờ khác mà loại hình kinh doanh của bạn cần, có thể tra hồ sơ từng loại giấy phép trên GiayPhep.com.
Nếu sự cố đã xảy ra và có người bị thương hoặc tử vong, câu chuyện chuyển sang trách nhiệm pháp lý và bồi thường; lúc đó nên hỏi luật sư để hiểu đúng quyền và nghĩa vụ của cơ sở.
Câu hỏi thường gặp
Cơ sở nhỏ không có thang máy, bồn bể thì có cần phương án cứu nạn, cứu hộ không?
Phụ thuộc đối tượng phải lập theo văn bản hướng dẫn hiện hành. Dù không bắt buộc, cơ sở nhỏ vẫn nên nghĩ trước vài tình huống như người ngã từ gác lửng, ngập nước, và biết gọi 114, 115.
Nhân viên có được tự cứu người bị kẹt thang máy không?
Chỉ người được đào tạo theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc đơn vị bảo trì mới nên thao tác. Người khác giữ liên lạc, trấn an người trong cabin và gọi đơn vị bảo trì cùng lực lượng cứu nạn, cứu hộ.
Phương án cứu nạn, cứu hộ và phương án chữa cháy có gộp chung được không?
Tuỳ quy định hiện hành về biểu mẫu và đối tượng. Dù trình bày chung hay riêng, phân công giữa hai phần phải khớp nhau để một người không bị giao hai việc xảy ra cùng lúc.
Có cần mua thiết bị cứu hộ chuyên dụng cho cơ sở không?
Phụ thuộc đặc thù rủi ro và yêu cầu của văn bản hiện hành. Đừng mua thiết bị mà không ai được đào tạo sử dụng; thiết bị đó dễ tạo cảm giác an toàn giả và khiến người không chuyên lao vào nơi nguy hiểm.
Khi gọi 114 cho sự cố không phải cháy thì có đúng không?
Đúng. Số 114 tiếp nhận cả tin báo cháy và tin báo cứu nạn, cứu hộ. Khi có người bị thương, gọi thêm 115 để được hỗ trợ cấp cứu y tế.
Ai nên được học sơ cứu trong cơ sở?
Ít nhất mỗi ca nên có một hai người được học sơ cứu cơ bản, ưu tiên người thường trực như lễ tân, bảo vệ, tổ trưởng. Nội dung học nên do đơn vị có chuyên môn y tế hoặc huấn luyện phù hợp tổ chức.