Xưởng may, mộc, in, đóng gói đặt ngay trong nhà ở là dạng nhà ở kết hợp sản xuất có rủi ro cháy cao hơn hẳn cửa hàng bán lẻ: nhiều nguyên liệu dễ cháy, bụi và vụn tích tụ, máy chạy điện công suất lớn nhiều giờ liền, có khi cả dung môi, keo, sơn, trong khi gia đình và có khi cả người làm thuê ngủ lại ngay tầng trên. Chủ xưởng cần giữ bốn thứ: kiểm soát nguyên liệu và vụn, điện đúng tải, tách khu sản xuất khỏi chỗ ngủ, và có người cùng phương tiện xử lý đám cháy ban đầu.
Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ 2024 có quy định riêng cho nhà ở kết hợp sản xuất, kinh doanh, và với hoạt động sản xuất có chất dễ cháy, khối lượng lớn, cơ sở có thể đã thuộc diện quản lý chặt hơn. Bài này viết cho xưởng quy mô hộ gia đình đang chạy; nhà xưởng tách riêng, kho lớn hoặc khu công nghiệp thuộc danh mục kho, xưởng và cơ sở sản xuất của trang.
Vì sao xưởng trong nhà khác cửa hàng trong nhà
Một cửa hàng tạp hoá chứa hàng dễ cháy nhưng hàng nằm yên trên kệ. Xưởng thì khác: nguyên liệu được cắt, bào, mài, dập liên tục, sinh ra vụn vải, mùn cưa, bụi gỗ, giấy vụn. Những thứ này nhỏ, khô, có nhiều bề mặt tiếp xúc với không khí nên bắt lửa dễ hơn nhiều so với cuộn vải hay tấm gỗ nguyên. Bụi mịn bám trên mô tơ, trên dây điện, trên đèn, gặp nhiệt là âm ỉ.
Máy móc là nguồn nhiệt thường trực. Máy may công nghiệp, máy cưa, máy bào, máy in, máy ép nhiệt chạy nhiều giờ, mô tơ nóng, dây nguồn cắm vào ổ cắm vốn chỉ dành cho đồ dùng gia đình. Nhiều xưởng còn dùng bàn là hơi, nồi hơi nhỏ, máy dán keo nóng. Cộng thêm việc chủ xưởng hay kéo điện ba pha hoặc chia nhánh thêm mỗi lần mua máy mới, phần điện thường là nơi yếu nhất.
Thời gian làm việc cũng khác. Xưởng gia công hay tăng ca tối muộn, chạy hàng gấp sát Tết, có khi người làm thuê ngủ lại xưởng. Đám cháy bắt đầu sau khi máy tắt, từ một mô tơ còn nóng hoặc một đống vụn âm ỉ, rất dễ không ai phát hiện cho đến khi khói lên tới tầng ngủ.
Rủi ro chính theo từng loại xưởng
Bảng dưới đây gom những nguồn rủi ro đặc trưng của các loại xưởng nhỏ hay gặp trong nhà ở. Việc kiểm soát cụ thể nên học từ buổi tập huấn PCCC và hỏi cơ quan quản lý.
| Loại xưởng | Nguồn cháy hay gặp | Việc cần giữ hằng ngày |
|---|---|---|
| May, cắt vải | Vụn vải, bông, chỉ; bàn là, máy ép; mô tơ máy may phủ bụi vải | Quét vụn cuối ca, vệ sinh mô tơ định kỳ, tắt hẳn bàn là và máy ép trước khi về |
| Mộc, đồ gỗ | Mùn cưa, bụi gỗ mịn; sơn, dầu bóng, dung môi; máy cưa, máy chà nhám | Hút và dọn bụi, cất sơn trong khu riêng thoáng, không phun sơn gần máy chạy điện |
| In, bao bì giấy | Giấy, bìa carton chất cao; mực, dung môi rửa máy; máy ép nhiệt, máy cán màng | Giới hạn chiều cao chồng giấy, cất dung môi kín, không để giấy sát máy nóng |
| Đóng gói, gia công nhựa | Màng co, xốp, hạt nhựa; súng nhiệt, máy hàn miệng túi | Để thiết bị nhiệt trên mặt không cháy, rút điện khi không dùng |
| Gia công kim loại nhỏ | Tia lửa hàn, mài; dầu mỡ | Hàn, mài ở khu riêng, dọn vật liệu cháy xung quanh trước khi làm |
Nếu xưởng có dùng, chứa gas, xăng dầu, dung môi, sơn với khối lượng đáng kể, nên hỏi cơ quan quản lý xem cơ sở đã thuộc diện có nguy hiểm cháy nổ chưa, vì khi đó nghĩa vụ nặng hơn nhiều.
Phần điện của xưởng gia đình
Điện là chỗ phần lớn xưởng nhỏ yếu nhất, và cũng là chỗ chủ xưởng ít tự làm được. Những việc dưới đây nên giao thợ điện có tay nghề, chủ xưởng kiểm lại.
- Tách mạch điện của xưởng khỏi mạch sinh hoạt của gia đình, mỗi mạch có aptomat riêng đúng tải.
- Máy công suất lớn cắm vào ổ cắm công nghiệp cố định hoặc đấu trực tiếp có cầu dao riêng, không cắm qua ổ cắm nối dài.
- Nếu dùng điện ba pha, lắp đặt và đấu nối do người có chuyên môn làm, có sơ đồ, có bảo vệ phù hợp.
- Dây đi trong máng hoặc ống, không vắt trên đống nguyên liệu, không chạy dưới chân người đi lại.
- Có một cầu dao tổng của khu xưởng ở chỗ dễ tới, gần lối ra, để ngắt toàn bộ khi tan ca hoặc khi có sự cố.
- Vệ sinh bụi bám trên tủ điện, mô tơ, đèn theo lịch; bụi trên thiết bị điện là nhiên liệu đặt sát nguồn nhiệt.
- Mỗi lần mua thêm máy, hỏi thợ điện tính lại tải trước khi cắm.
Giữ sơ đồ mạch điện của xưởng cùng giấy tờ PCCC của nhà. Khi đoàn kiểm tra hỏi về điện, một sơ đồ rõ ràng cho thấy chủ xưởng thực sự kiểm soát hệ thống của mình.
Tách khu sản xuất khỏi chỗ ngủ
Không ngủ trong xưởng. Người làm thuê ngủ lại ngay giữa các máy và đống nguyên liệu là tình huống nguy hiểm nhất. Nếu phải bố trí chỗ ngủ, đặt ở khu riêng có lối ra riêng, không phải đi qua xưởng.
Có cánh cửa giữa xưởng và cầu thang. Cầu thang đi thẳng từ xưởng lên phòng ngủ là đường khói. Một cánh cửa đóng được ban đêm, cùng việc không chất nguyên liệu ở chân cầu thang, làm chậm khói lên tầng trên đáng kể.
Lối ra thứ hai cho tầng ngủ. Nếu xưởng chiếm cả tầng trệt, người ở trên cần một đường ra khác: ô mở trên lồng sắt, lối lên mái, ban công sang nhà bên.
Kho nguyên liệu không đặt dưới phòng ngủ. Khi có thể, đặt kho vải, gỗ, giấy ở khu xa chỗ ngủ nhất, hoặc chỉ giữ trong nhà lượng nguyên liệu đủ dùng vài ngày.
Đầu báo khói ở xưởng và ở tầng ngủ, có liên kết. Đầu báo ở xưởng phát hiện sớm, đầu báo ở tầng ngủ đánh thức người. Nếu chỉ có một cái ở xưởng, người ngủ trên lầu có thể không nghe.
Quy trình tan ca nên thành thói quen
Phần lớn đám cháy ở xưởng gia đình bắt đầu sau giờ làm. Một quy trình tan ca năm phút, giao cho một người cố định, là cách rẻ nhất để giảm rủi ro.
- Tắt từng máy bằng công tắc của máy, rồi rút điện hoặc ngắt cầu dao khu xưởng.
- Kiểm bàn là, máy ép nhiệt, súng nhiệt, nồi hơi đã nguội hoặc đặt ở chỗ an toàn.
- Quét gom vụn vải, mùn cưa, giấy vụn ra khỏi khu máy, đổ vào thùng có nắp hoặc mang ra ngoài.
- Đậy kín, cất các can sơn, dung môi, keo vào chỗ quy định; giẻ lau dính dầu, dung môi không vứt thành đống.
- Đi một vòng xem lối đi, cửa ra, chân cầu thang có bị nguyên liệu, thành phẩm chắn không.
- Đóng cửa giữa xưởng và cầu thang lên tầng ngủ.
- Ghi tên người kiểm và giờ kiểm vào sổ, nhất là những ngày tăng ca.
Giẻ lau thấm dầu, sơn, dung môi vứt dồn một đống có thể tự nóng lên và bắt lửa sau nhiều giờ. Đây là một nguồn cháy hay bị bỏ qua ở xưởng mộc và xưởng in.
Kho nguyên liệu và thành phẩm trong nhà
Giữ lượng tồn vừa đủ. Nhiều xưởng nhập nguyên liệu một lần cho cả tháng vì được giá, rồi chất kín tầng trệt, gầm cầu thang, cả hành lang tầng hai. Mỗi cuộn vải, mỗi tấm gỗ thêm vào là thêm nhiên liệu nằm ngay dưới chỗ ngủ. Nếu có thể, nhập theo đợt nhỏ hoặc gửi phần dư ở kho bên ngoài.
Chừa khoảng trống phía trên và xung quanh. Chồng hàng không chạm trần, không sát đèn, không che ổ cắm, tủ điện, bình chữa cháy. Khoảng trống phía trên giúp đầu báo khói phát hiện được và không để lửa bén ngay vào trần.
Có lối đi giữa các chồng hàng. Lối đi đủ rộng để một người cầm bình chữa cháy tới được mọi góc kho, và để người trong kho ra được khi có sự cố.
Tách chất lỏng dễ cháy khỏi nguyên liệu rắn. Sơn, dung môi, keo, dầu bóng nên để riêng ở chỗ thoáng, có nắp kín, xa máy chạy điện và xa đống vải, gỗ, giấy.
Thành phẩm chờ giao cũng là hàng dễ cháy. Hàng may xong đóng thùng carton, đồ gỗ bọc màng co chờ xe lấy thường bị dồn ra cửa, chắn lối ra. Sắp lịch giao hàng để thành phẩm không đứng chờ trong nhà qua đêm nhiều ngày.
Khi nào xưởng đã vượt quy mô nhà ở
Xưởng gia đình thường lớn dần: thêm máy, thêm người, thuê thêm nhà bên cạnh làm kho, nhận đơn hàng lớn. Đến một lúc, căn nhà không còn là nhà ở có thêm chút sản xuất, mà là cơ sở sản xuất có thêm chỗ ở. Lúc đó cơ sở có thể đã thuộc danh mục quản lý về PCCC theo loại hình sản xuất, phải có hồ sơ quản lý, người phụ trách được huấn luyện, phương án chữa cháy, và có thể phải mua bảo hiểm cháy nổ bắt buộc.
Dấu hiệu nên đi hỏi cơ quan quản lý là: số người làm việc tăng đáng kể, dùng nhiều dung môi, sơn, hoá chất, kho nguyên liệu lấn sang nhà khác, hoặc có người làm thuê ngủ lại thường xuyên. Mang theo số đo nhà, số máy, số người, loại và lượng nguyên liệu để được xếp nhóm cho đúng.
Ở làng nghề, nhiều nhà cùng sản xuất sát nhau, đường vào hẹp, xe chữa cháy khó tiếp cận; rủi ro của một nhà là rủi ro của cả xóm. Ngoài phần việc của từng hộ, nên phối hợp với tổ dân phòng, chính quyền cấp xã về điểm lấy nước, đường cho xe chữa cháy. Khi xưởng lớn dần và cần đủ các loại giấy phép, xem hồ sơ từng loại giấy phép trên GiayPhep.com để biết mình còn thiếu gì.
Câu hỏi thường gặp
Xưởng may gia đình vài máy có phải làm hồ sơ PCCC không?
Xưởng rất nhỏ trong nhà ở thường không phải lập đủ bộ hồ sơ như cơ sở sản xuất thuộc danh mục, nhưng vẫn phải giữ điều kiện an toàn về điện, nguyên liệu, lối ra và phương tiện chữa cháy ban đầu. Khi số máy, số người, lượng nguyên liệu tăng lên, hỏi Công an cấp xã để biết đã thuộc nhóm phải quản lý chặt hơn chưa.
Mùn cưa, bụi gỗ có thật sự dễ cháy không?
Có. Mùn cưa và bụi gỗ mịn có nhiều bề mặt tiếp xúc không khí nên bắt lửa dễ hơn gỗ nguyên khối, và bụi lơ lửng nồng độ cao trong không gian kín còn có nguy cơ cháy nổ. Vì vậy hút, quét dọn thường xuyên và không để bụi bám trên thiết bị điện là việc quan trọng.
Người làm thuê ngủ lại xưởng có vi phạm không?
Bố trí người ngủ ngay trong khu sản xuất có nhiều nguyên liệu dễ cháy là tình huống rất nguy hiểm và thường bị nhắc khi kiểm tra. Nếu phải cho người làm thuê ở lại, nên bố trí chỗ ngủ tách khỏi xưởng, có lối ra riêng, có đầu báo khói và được phổ biến cách thoát ra.
Có cần mua bình chữa cháy loại riêng cho xưởng gỗ, xưởng may không?
Loại bình phù hợp tuỳ loại chất cháy chính và có thiết bị điện hay không. Bình bột thường dùng được cho nhiều loại đám cháy chất rắn, chất lỏng và điện; với khu có dung môi, sơn nên hỏi người bán có chuyên môn hoặc cơ quan PCCC. Quan trọng không kém là đặt bình đúng chỗ và người trong xưởng biết dùng.
Kéo điện ba pha về nhà để chạy máy có cần lưu ý gì về PCCC?
Điện ba pha phải do người có chuyên môn lắp đặt, có sơ đồ, có thiết bị bảo vệ phù hợp và tách khỏi mạch sinh hoạt. Đấu nối tạm, dây nhỏ, không có cầu dao riêng là nguyên nhân cháy hay gặp ở xưởng nhỏ. Thủ tục đăng ký với ngành điện là việc riêng, không thay cho an toàn PCCC.
Xưởng ở làng nghề thì ai lo chuyện PCCC chung?
Mỗi hộ chịu trách nhiệm phần nhà xưởng của mình. Phần chung như đường cho xe chữa cháy, nguồn nước, đội dân phòng do chính quyền cấp xã và lực lượng PCCC địa phương tổ chức, có sự tham gia của các hộ. Hộ sản xuất nên chủ động tham gia và góp ý khi thấy đường vào bị lấn chiếm.