Phòng cháy ở xưởng may đang hoạt động xoay quanh bốn việc: kiểm soát lượng vải, nguyên phụ liệu và thành phẩm nằm trong khu sản xuất; giữ hệ thống điện của hàng chục, hàng trăm máy may, bàn là luôn an toàn; vệ sinh xơ vải trước khi nó tích thành lớp; và tổ chức sao cho rất đông công nhân rời xưởng nhanh, có người được giao việc khi có sự cố.
Vải và xơ vải bắt lửa nhanh, cháy lan theo chuyền và theo kho. Khác với kho chỉ có vài người, xưởng may có mật độ người cao trong giờ làm, nên một đám cháy nhỏ ở cuối chuyền cũng có thể gây hoảng loạn. Phần lớn biện pháp dưới đây không tốn nhiều tiền; chúng cần được làm đều và giao rõ người.
Vì sao xưởng may cháy nhanh
Vật liệu chính của xưởng may — vải cotton, vải pha sợi tổng hợp, bông tấm, mút xốp làm đệm vai, chỉ, giấy rập, thùng carton, túi nhựa — đều là chất cháy. Chúng không nằm gọn trong kho mà rải dọc chuyền: bó bán thành phẩm cạnh mỗi máy, đống vải cắt trên bàn, thùng thành phẩm cuối chuyền. Lửa từ một điểm có đường đi liên tục.
Xơ vải là thứ nguy hiểm ít được để ý. Trong quá trình cắt, may, vắt sổ, sợi bông li ti bay ra và bám lên mô tơ máy may, máng đèn, quạt, máng cáp, dầm mái. Lớp xơ khô này bén lửa rất nhanh từ một tia chập điện, rồi cháy lan theo trần nhanh hơn người ta tưởng. Một xưởng nhìn sàn sạch nhưng trên máng đèn là lớp xơ dày thì vẫn rất dễ cháy.
Nguồn nhiệt cũng nhiều: bàn là hơi, nồi hơi hoặc máy tạo hơi, máy ép keo, máy ép nhiệt in chuyển, ổ cắm sạc điện thoại của công nhân, quạt công nghiệp chạy cả ngày. Khi xưởng tăng ca, thêm máy mà không nâng cấp đường dây, điện quá tải là chuyện rất hay gặp.
Thêm một yếu tố là kết cấu: nhiều xưởng may là nhà khung thép mái tôn, có tầng lửng bằng sàn thép hoặc gỗ để làm kho phụ, trần treo bằng tấm nhựa hay xốp cách nhiệt cho đỡ nóng. Những lớp vật liệu này nếu không phải loại khó cháy thì góp thêm chất cháy ngay trên đầu công nhân, và khói từ chúng thường đặc, độc. Trước khi lắp thêm trần chống nóng hay tầng lửng, hãy hỏi đơn vị tư vấn về vật liệu và về việc có phải làm thủ tục cải tạo không.
Khu vực trong xưởng may và việc cần giữ
Chia xưởng theo khu giúp giao trách nhiệm cụ thể cho tổ trưởng từng khu:
| Khu | Rủi ro chính | Việc cần giữ |
|---|---|---|
| Kho vải, kho phụ liệu | Khối chất cháy lớn, ít người qua lại | Xếp theo lô có lối đi, cách đèn và tủ điện, không hút thuốc, cửa kho không khoá trong giờ làm |
| Khu cắt | Vải trải nhiều lớp, máy cắt điện, xơ bay nhiều | Dọn vải vụn cuối ca, vệ sinh mô tơ máy cắt, không để vải đè lên dây điện |
| Chuyền may | Nhiều máy, nhiều ổ cắm, bán thành phẩm dọc lối | Kiểm tra dây cấp điện máy, không nối dài tuỳ tiện, giữ lối đi giữa chuyền |
| Khu là, ép keo, ép nhiệt | Bề mặt nóng, hơi nước, máy chạy liên tục | Đặt bàn là trên đế, tắt khi nghỉ, cách xa đống thành phẩm |
| Khu hoàn thiện, đóng gói | Carton, túi nhựa, băng keo, thành phẩm dồn đống | Chuyển thành phẩm ra kho theo ca, không chất ở lối thoát nạn |
| Khu nồi hơi, máy nén khí | Nhiệt độ cao, áp suất, dầu | Để riêng, có người vận hành được huấn luyện, kiểm định theo quy định |
Bảng giúp bạn lập danh mục tự kiểm tra theo khu: mỗi tổ trưởng đi khu mình cuối ca, ghi vào sổ, quản đốc kiểm tra chéo hằng tuần.
Lịch vệ sinh xơ vải và kiểm tra điện
Đây là hai việc quyết định nhất ở xưởng may, nên đặt thành lịch cố định thay vì "khi nào thấy bẩn":
- Cuối mỗi ca: quét vải vụn, chỉ thừa dưới bàn máy; dọn bán thành phẩm khỏi lối đi; tắt bàn là, máy ép, quạt ở chỗ không người.
- Hằng tuần: thổi, lau xơ bám trên mô tơ máy may, máy vắt sổ, máy cắt; lau mặt trên quạt, máng đèn tầm thấp.
- Hằng tháng: vệ sinh máng đèn trên cao, máng cáp, dầm mái bằng dụng cụ phù hợp; ngắt điện khu vực trước khi làm.
- Hằng tháng: thợ điện kiểm tra ổ cắm, phích cắm, dây cấp điện máy, aptomat từng chuyền; thay ngay dây nứt vỏ, ổ cháy sém.
- Khi thêm máy hoặc tăng ca dài: hỏi thợ điện có chuyên môn xem đường dây, aptomat còn đủ tải không trước khi cắm thêm.
- Ghi tất cả vào sổ tự kiểm tra, kèm ảnh trước – sau ở những điểm hay bẩn.
Không dùng khí nén thổi mạnh lên cao khi máy đang chạy và đèn đang bật: xơ bay khắp nơi rồi lại bám xuống chỗ khác. Thổi khi đã ngắt điện khu vực, rồi gom bằng máy hút hoặc lau ẩm.
Người và lối ra: chỗ xưởng may khác kho
Đông người là điểm khác biệt lớn nhất. Một xưởng vừa có thể có vài trăm công nhân trong cùng một không gian. Lối đi giữa chuyền, cầu thang, cửa ra phải luôn trống, không chất bó hàng, xe đẩy, thùng thành phẩm, kể cả trong ngày chạy hàng gấp.
Không khoá cửa ra trong giờ làm. Nhiều xưởng khoá cửa phụ để kiểm soát ra vào, chống mất hàng. Trong giờ làm, cửa thoát nạn phải mở được ngay từ bên trong. Muốn kiểm soát ra vào thì dùng biện pháp khác như bảo vệ, camera, khoá có cơ chế mở nhanh từ phía trong theo quy định.
Mỗi chuyền có người được giao việc. Tổ trưởng hoặc người được chỉ định trong mỗi chuyền biết vị trí bình gần nhất, nút báo cháy, cầu dao chuyền; khi có sự cố thì một người dập lửa ban đầu, một người hướng dẫn mọi người ra theo lối đã định, một người ngắt điện.
Công nhân mới, công nhân thời vụ. Xưởng may thay người thường xuyên. Mỗi người mới vào nên được chỉ lối ra, điểm tập trung, nút báo cháy ngay buổi đầu, không đợi tới đợt huấn luyện định kỳ.
Ký túc xá, nhà ăn gần xưởng. Nếu xưởng có khu ở cho công nhân hoặc bếp nấu ăn tập thể, đó là các khu có rủi ro riêng, phải ngăn cách với xưởng và có phương án riêng.
Mùa chạy hàng, tăng ca và hàng tồn trong xưởng
Những tuần cuối trước hạn giao hàng là lúc xưởng may dễ mất an toàn nhất. Vải về dồn, bán thành phẩm nằm chờ ở mọi khoảng trống, thùng thành phẩm chất cao chờ xe, công nhân làm tới khuya, máy chạy liên tục nóng hơn bình thường. Tất cả các khoảng cách và lối đi được giữ suốt những tháng bình thường có thể biến mất chỉ trong vài ngày.
Cách chuẩn bị là định trước "trần hàng" cho xưởng: lượng vải tối đa được để trong khu sản xuất, số pallet thành phẩm tối đa ở khu đóng gói, phần dư phải chuyển ra kho hoặc thuê chỗ tạm có điều kiện an toàn. Quản đốc kế hoạch biết con số này để giãn lịch nhập nguyên liệu, thay vì để tổ trưởng tự xoay bằng cách chất ra lối đi.
Ca đêm và tăng ca cần người trực PCCC rõ ràng: ai giữ chìa khoá cửa, ai ngắt điện tổng, ai gọi báo cháy. Trước khi rời xưởng sau ca cuối, người được giao đi một vòng tắt bàn là, máy ép, quạt, đèn ở khu không dùng và kiểm tra khu hút thuốc. Một vòng mười phút này ngăn được khá nhiều đám cháy âm ỉ phát lên lúc nửa đêm, khi xưởng không còn ai.
Xưởng may nhỏ trong khu dân cư
Rất nhiều xưởng gia công vài chục máy nằm trong nhà ở, nhà xưởng tạm trong hẻm. Ở quy mô này, thường không có hệ thống chữa cháy tự động, nên những việc thủ công càng quan trọng: lượng vải trong nhà chỉ ở mức đủ cho vài ngày sản xuất, tầng trên không làm kho chồng lên khu ở, có lối ra thứ hai, tủ điện riêng cho khu sản xuất, và đủ bình chữa cháy phù hợp đặt ở chỗ dễ lấy.
Xưởng nằm trong nhà ở kết hợp sản xuất còn phải tính chuyện ngăn cách giữa khu sản xuất với khu ở và lối thoát cho người ở tầng trên. Phần nhà ở kết hợp kinh doanh có chuyên mục riêng trên trang. Nếu xưởng đã vượt quy mô và thuộc diện cơ sở quản lý về PCCC, nghĩa vụ hồ sơ, huấn luyện, phương án đầy đủ như doanh nghiệp lớn.
Khi mở rộng sang nhà bên cạnh, thuê thêm tầng hay đổi công năng một phần nhà sang làm xưởng, đó có thể là việc phải hỏi cơ quan PCCC hoặc làm thủ tục thẩm duyệt; đừng mở rộng xong rồi mới hỏi.
Một lưu ý với xưởng nhỏ nhận gia công cho nhiều chủ hàng: hàng của khách gửi nằm trong xưởng bạn thì việc giữ an toàn vẫn là của bạn. Nên thoả thuận với khách lịch giao nhận để vải không dồn quá sức chứa, và kiểm tra hợp đồng xem ai chịu rủi ro khi hàng gửi bị cháy, để tính tới chuyện bảo hiểm.
Lỗi hay bị nêu khi kiểm tra xưởng may
Dựa trên các nhóm lỗi phổ biến ở cơ sở dệt may, bạn có thể tự soát trước:
- Bán thành phẩm, thùng thành phẩm chắn lối đi giữa chuyền và trước cửa thoát nạn.
- Dây điện nối dài, ổ cắm chùm cấp cho máy may, quạt, sạc điện thoại; dây chạy dưới đống vải.
- Xơ vải bám dày trên máng đèn, mô tơ, máng cáp.
- Kho vải không có lối đi, hàng sát đèn, sát mái tôn nóng.
- Bình chữa cháy bị che, hết hạn kiểm tra, không đủ ở khu xa.
- Cửa thoát nạn phụ bị khoá trong giờ làm; chìa không ai giữ.
- Không có danh sách lực lượng PCCC cơ sở, công nhân không biết dùng bình.
- Hút thuốc ở khu đóng gói hoặc kho.
Lỗi nào sửa được trong ngày thì sửa ngay; lỗi cần đầu tư như cải tạo điện, thêm lối ra thì lập kế hoạch có thời hạn và báo cáo cơ quan kiểm tra theo kiến nghị. Đọc thêm chuyên mục kiểm tra, xử phạt của trang để biết cách lập kế hoạch khắc phục.
Câu hỏi thường gặp
Xưởng may có bắt buộc phải lắp sprinkler không?
Tuỳ quy mô, khối tích, số tầng, hạng nguy hiểm cháy của nhà xưởng theo quy chuẩn hiện hành và hồ sơ thiết kế. Nhiều xưởng lớn thuộc diện phải có chữa cháy tự động; xưởng nhỏ có thể không. Hỏi đơn vị tư vấn hoặc cơ quan PCCC dựa trên thông số thật của xưởng.
Có được để công nhân sạc điện thoại ở chuyền may không?
Nên bố trí một khu sạc tập trung, ổ cắm cố định, cách xa vải và có người kiểm tra, thay vì để mỗi người tự cắm dọc chuyền bằng ổ nối dài. Sạc lẫn trong đống vải là nguồn nhiệt khó kiểm soát.
Kho vải nên đặt ở tầng nào trong xưởng nhiều tầng?
Vị trí kho phải theo thiết kế đã được thẩm duyệt. Nguyên tắc chung là kho chất cháy lớn nên được ngăn cách với khu đông người và không chặn lối thoát của tầng trên. Muốn đổi vị trí kho, hãy hỏi đơn vị tư vấn trước vì đây có thể là thay đổi công năng.
Bao lâu phải huấn luyện PCCC cho công nhân may?
Lực lượng PCCC cơ sở phải được huấn luyện theo quy định hiện hành và huấn luyện lại khi chứng nhận hết hạn. Toàn bộ công nhân nên được phổ biến nội quy, lối ra và cách báo cháy ngay khi vào làm, và nhắc lại định kỳ trong năm.
Xơ vải có thể tự bốc cháy không?
Xơ vải khô thường cần một nguồn nhiệt để bắt lửa, như tia chập điện, mô tơ quá nóng, bóng đèn. Vải hoặc giẻ thấm dầu thì có thể tự sinh nhiệt khi để dồn đống. Vì vậy cần vệ sinh xơ định kỳ và để giẻ dầu trong thùng kim loại có nắp, đổ bỏ cuối ca.
Xưởng may thuê lại nhà xưởng, ai lo hệ thống PCCC?
Thường chủ cho thuê lo phần hệ thống gắn với công trình, còn bên thuê lo việc vận hành, sắp xếp, huấn luyện, phương án trong phần mình sử dụng. Cách chia cụ thể nên ghi trong hợp đồng thuê; xem thêm bài về nhà xưởng chia lô cho nhiều người thuê trong chuyên mục này.