Một đám cháy cần ba thứ gặp nhau: chất cháy, nguồn nhiệt và không khí. Không khí thì luôn có, nên việc phòng cháy hằng ngày ở cơ sở kinh doanh thực chất là giữ cho chất cháy và nguồn nhiệt không gặp nhau. Nghe đơn giản, nhưng trong một cửa hàng, quán ăn, xưởng nhỏ đang chạy, hai thứ đó lại thường nằm sát nhau vì tiện tay.
Bài này đi qua cách nhận diện nguồn nhiệt trong cơ sở, cách sắp xếp hàng dễ cháy, quy tắc cho việc nóng như hàn cắt, quản lý rác và khu hút thuốc, cùng cách giao trách nhiệm để những quy tắc đó thành thói quen. Kỹ thuật chữa cháy không nằm trong bài; ở đây chỉ là phần phòng.
Nhận diện nguồn nhiệt trong cơ sở của bạn
Bước đầu tiên là liệt kê. Nhiều nguồn nhiệt quen đến mức không ai coi là nguy hiểm. Đi một vòng và ghi lại:
- Ngọn lửa trần: bếp gas, bếp than, lò nướng, đèn khò, nến trang trí, bật lửa của người hút thuốc.
- Bề mặt nóng: lò nướng điện, nồi chiên, bàn là, máy ép nhiệt, ống xả máy phát, mặt sau tủ lạnh, tủ mát.
- Tia lửa: máy hàn, máy cắt, máy mài, động cơ chổi than, công tắc và ổ cắm kém chất lượng.
- Nhiệt từ đèn: đèn sợi đốt, đèn halogen công suất lớn, đèn sưởi, bộ nguồn biển hiệu.
- Phản ứng hoá học: giẻ lau thấm dầu, sơn tích tụ thành đống có thể tự nóng lên; một số hoá chất để lẫn với nhau sinh nhiệt.
- Pin và thiết bị sạc: pin xe điện, pin dụng cụ, pin dự phòng, nhất là pin đã rơi, phồng, ngấm nước.
Ghi kèm vị trí từng nguồn trên một sơ đồ mặt bằng đơn giản. Khi đặt cạnh danh sách hàng dễ cháy, những chỗ hai thứ nằm gần nhau sẽ hiện ra ngay. Danh sách này cần cập nhật mỗi khi mua thiết bị mới hoặc đổi cách bố trí, vì nguồn nhiệt mới thường được đặt vào chỗ trống gần nhất chứ không phải chỗ an toàn nhất.
Hàng dễ cháy: không chỉ là xăng dầu
Khi nghe "hàng dễ cháy", người ta nghĩ ngay đến xăng, dầu, gas, cồn. Nhưng trong phần lớn cơ sở kinh doanh, khối lượng chất cháy lớn nhất lại là thứ rất bình thường: thùng carton, giấy gói, túi ni lông, xốp chèn hàng, vải, quần áo, đồ nhựa, nệm, đồ gỗ. Một kho hàng tiêu dùng đóng thùng có thể cháy dữ dội không kém kho hoá chất, chỉ là bắt lửa chậm hơn một chút.
Nhóm thứ hai là chất cháy lỏng và khí dùng hằng ngày: gas nấu ăn, dầu ăn, sơn, dung môi, keo, bình xịt, hoá chất tẩy rửa có cồn, nhiên liệu cho máy phát. Nhóm này bắt lửa nhanh, có thể gây nổ, và thường bị để rải rác ở nhiều chỗ thay vì một khu riêng.
Nhóm thứ ba là bụi và vụn: bụi gỗ, bụi vải, bụi bột, vụn giấy, dầu mỡ bám ở máy hút khói. Chúng tích tụ âm thầm ở chỗ khó vệ sinh như trên dầm, sau máy, trong ống hút. Khi gặp tia lửa hoặc nhiệt, chúng là mồi dẫn lửa đi xa. Với cơ sở sản xuất có bụi mịn, nguy cơ không chỉ là cháy mà còn là nổ bụi, cần biện pháp kỹ thuật theo thiết kế.
Nguyên tắc sắp xếp: phân khu và khoảng cách
Khoảng cách cụ thể theo quy chuẩn tuỳ loại hàng, loại nguồn nhiệt và cách bố trí; những con số chính xác nên lấy từ hồ sơ thiết kế, hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc người có chuyên môn. Bảng dưới đây là nguyên tắc sắp xếp mà người vận hành áp dụng được ngay.
| Nguyên tắc | Cách làm | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Tách khu | Kho hàng, khu chất cháy lỏng, khu có nguồn nhiệt là ba khu riêng | Để thùng sơn trong bếp, để hàng carton cạnh lò |
| Giữ khoảng trống quanh nguồn nhiệt | Không đặt vật dễ cháy sát bếp, lò, đèn công suất lớn, tủ điện | Treo giẻ, khăn lên thành bếp; chất hàng sát bóng đèn |
| Không chất sát trần | Chừa khoảng trống dưới trần, dưới đầu báo, đầu phun | Chất hàng chạm trần, che kín đầu phun |
| Giữ lối đi giữa các khối hàng | Chừa lối cho người đi và cho việc chữa cháy | Hàng tạm để giữa lối khi chờ xuất |
| Chất cháy lỏng để lượng tối thiểu | Chỉ để ở khu làm việc lượng dùng trong ca, phần còn lại ở kho riêng | Mua sỉ để ngay dưới quầy hoặc sau bếp |
| Hoá chất không để lẫn | Để theo nhóm, giữ nhãn gốc, có thùng đựng tràn | Đổ sang chai nước uống, để chung chất oxy hoá với chất cháy |
Khi thay đổi hàng hoá, ví dụ kho từng chứa đồ kim loại chuyển sang chứa đồ nhựa, cần xem lại cách sắp xếp và phương tiện chữa cháy cho phù hợp với loại chất cháy mới.
Việc nóng: hàn, cắt, mài trong cơ sở đang hoạt động
Sửa chữa, lắp đặt có hàn cắt trong cơ sở đang chứa hàng là tình huống rủi ro cao. Nhiều cơ sở dùng hình thức cho phép làm việc nóng bằng văn bản. Thứ tự tối thiểu nên có:
- Người phụ trách cơ sở xác định chỗ làm, thời gian làm, người làm và người giám sát.
- Dọn hoặc che chắn vật dễ cháy quanh khu làm việc, cả phía dưới vì tia lửa rơi xuống tầng dưới qua khe sàn.
- Chuẩn bị sẵn bình chữa cháy phù hợp ngay cạnh, người giám sát biết dùng.
- Kiểm tra không có hơi dễ cháy, không có ống gas, dây điện ở phía sau vách định cắt.
- Trong khi làm, người giám sát không rời vị trí.
- Làm xong, tiếp tục theo dõi khu vực thêm một khoảng thời gian vì vật liệu có thể âm ỉ rồi mới bén lửa.
Thợ thuê ngoài cũng phải tuân thủ quy tắc này. Ghi điều đó vào thoả thuận công việc trước khi thợ đến, tránh tình huống thợ tự bật máy cắt giữa kho hàng.
Nếu việc nóng kéo dài nhiều ngày, như cải tạo một khu trong khi phần còn lại vẫn kinh doanh, nên ngăn tạm khu thi công, cử người trực theo ca và kiểm tra lại toàn khu vào cuối mỗi ngày. Trường hợp cải tạo làm thay đổi kết cấu, ngăn cháy hoặc công năng, hỏi trước cơ quan quản lý về thủ tục thẩm duyệt thay vì chỉ lo phần an toàn khi thi công.
Bếp, gas, rác và khu hút thuốc: bốn chỗ hay bị quên
Bếp và bình gas. Bình gas đặt nơi thoáng, đứng thẳng, không để cạnh nguồn nhiệt; dây dẫn, van, bộ điều áp được kiểm tra bằng mắt và ngửi mùi thường xuyên. Phát hiện mùi gas thì khoá van, mở thông gió, không bật tắt thiết bị điện, gọi đơn vị cung cấp gas. Người không chuyên không tự sửa đường ống, van.
Dầu mỡ ở máy hút khói. Lớp dầu mỡ bám trong chụp hút và đường ống là chất cháy dọc theo đường dẫn ra ngoài. Cần vệ sinh định kỳ, phần đường ống sâu nên thuê người có dụng cụ chuyên dùng.
Rác dễ cháy. Thùng carton, giấy gói, vải vụn được gom cuối ngày ra nơi tập kết, không để qua đêm trong kho hay gầm cầu thang. Giẻ thấm dầu, sơn để trong thùng kim loại có nắp.
Khu hút thuốc. Nếu cơ sở cho phép hút thuốc ở một khu, khu đó phải xa hàng dễ cháy, có gạt tàn không cháy, có người dọn. Tàn thuốc ném vào thùng rác giấy là nguồn cháy kinh điển lúc đóng cửa.
Pin lithium và khu sạc: nguồn nhiệt mới trong cơ sở
Mười năm trước, ít ai coi bộ sạc là thứ cần quản lý trong phòng cháy. Nay hầu như cơ sở nào cũng có pin lithium: xe máy điện của nhân viên, xe đạp điện giao hàng, máy khoan pin, máy hút bụi cầm tay, pin dự phòng, thiết bị bán hàng. Pin lithium khi hỏng, bị va đập, sạc bằng bộ sạc không phù hợp hoặc sạc quá lâu có thể nóng lên mất kiểm soát, cháy rất nhanh, toả khói độc và khó dập bằng cách thông thường.
Cách quản lý thực tế là gom việc sạc về một khu. Khu sạc nên ở nơi thoáng, sàn và tường không cháy, xa hàng dễ cháy và xa lối thoát nạn chính, có bình chữa cháy gần và có người qua lại để phát hiện sớm. Không sạc trong kho hàng, dưới gầm cầu thang hay ngay lối ra vào, vì nếu cháy ở đó thì chính lối thoát bị khói chặn trước tiên.
Đặt quy tắc giờ sạc: sạc trong giờ có người, rút khi đầy, không sạc qua đêm khi cơ sở đóng cửa. Pin phồng, pin rơi vỡ, pin ngấm nước không sạc tiếp mà để riêng trong thùng kim loại, xử lý theo hướng dẫn của nơi bán. Nếu cơ sở là nhà ở kết hợp kinh doanh, khu để xe và sạc xe ở tầng trệt cần được tính kỹ vì thường nằm ngay lối ra duy nhất.
Giao trách nhiệm và đưa vào nội quy
Quy tắc về nguồn lửa, nguồn nhiệt và hàng dễ cháy chỉ có tác dụng khi được viết thành nội quy cụ thể cho cơ sở, phổ biến cho người mới và có người theo dõi. Nội quy tốt ngắn gọn, viết theo khu: khu bếp có nội quy bếp, khu kho có nội quy kho, khu sạc có nội quy sạc. Dán ngay tại khu đó, chữ đủ to để đọc từ xa.
Mỗi khu nên có một người được giao trông coi: trưởng bếp lo khu bếp, thủ kho lo khu kho. Người phụ trách PCCC của cơ sở theo dõi chung và đưa các điểm này vào vòng tự kiểm tra. Khi có việc nóng hay sự thay đổi về hàng hoá, người quyết định phải báo người phụ trách PCCC trước.
Ví dụ giả định: một cửa hàng nội thất kiêm xưởng sửa nhỏ quy định không hàn cắt trong giờ có khách, mọi việc nóng phải được chủ cửa hàng đồng ý trên nhóm nhắn tin nội bộ, kèm ảnh khu vực đã dọn. Quy tắc này chỉ thêm vài phút mỗi lần, nhưng tách được hẳn hai thứ dễ gặp nhau nhất trong cơ sở là tia lửa và đồ gỗ, nệm.
Câu hỏi thường gặp
Để bình gas dự phòng trong bếp quán ăn có được không?
Nên hạn chế tối đa. Bình dự phòng nên để ở khu riêng thông thoáng, xa nguồn nhiệt và lối thoát, chỉ đưa vào bếp khi thay bình. Lượng gas được phép tồn chứa và cách bố trí cụ thể cần đối chiếu quy định hiện hành và hướng dẫn của đơn vị cung cấp gas.
Hàng chất cao sát trần có bị coi là vi phạm không?
Chất hàng che đầu báo, đầu phun, sát đèn hoặc chặn lối đi là những điểm hay bị nhắc khi kiểm tra. Khoảng cách cụ thể tuỳ thiết kế hệ thống và loại hàng. Nên giữ khoảng trống dưới trần và hỏi đơn vị thiết kế, lắp đặt nếu chưa rõ.
Thợ đến hàn sửa cửa sắt trong cửa hàng thì cần lưu ý gì?
Dọn hoặc che hàng dễ cháy quanh chỗ làm, chuẩn bị bình chữa cháy bên cạnh, có người giám sát suốt thời gian làm và theo dõi thêm một lúc sau khi xong. Không cho làm khi cửa hàng đang đông khách hoặc khi không có người ở lại.
Giẻ lau dính dầu có thể tự cháy không?
Một số loại dầu, sơn khi thấm vào giẻ và dồn thành đống có thể sinh nhiệt và tự bốc cháy, nhất là nơi nóng, kín. Nên trải phơi riêng hoặc để trong thùng kim loại có nắp, đổ bỏ theo quy định thay vì vứt chung với rác giấy.
Có cần khu riêng cho hoá chất tẩy rửa không?
Nên có. Hoá chất cần để theo nhóm, giữ nguyên bao bì và nhãn gốc, xa nguồn nhiệt và xa thực phẩm. Một số chất không được để cạnh nhau vì có thể phản ứng. Đọc phiếu an toàn hoá chất của nhà cung cấp để biết cách bảo quản.
Ai chịu trách nhiệm nếu nhân viên vi phạm nội quy gây cháy?
Người vi phạm có trách nhiệm với hành vi của mình, nhưng người đứng đầu cơ sở vẫn chịu trách nhiệm về việc tổ chức, phổ biến và kiểm tra thực hiện nội quy. Việc xác định trách nhiệm cụ thể khi có thiệt hại phụ thuộc từng vụ việc và có thể cần ý kiến luật sư.