Kho hoá chất dễ cháy ở cơ sở sản xuất cần bốn việc cơ bản: biết chính xác đang có những hoá chất gì nhờ phiếu an toàn hoá chất; xếp tách các nhóm tương kỵ, đặc biệt chất oxy hoá khỏi chất dễ cháy; giữ lượng tồn ở mức cần thiết; và giữ kho thông gió, không có nguồn lửa, có khay chống tràn. Phần lớn đám cháy kho hoá chất nhỏ ở xưởng bắt đầu từ chỗ để lẫn, để thừa và để ở nơi không được thiết kế làm kho.
Bài dành cho xưởng gỗ, xưởng in, xưởng sơn tĩnh điện, xưởng nhựa, cơ khí, dệt nhuộm, nhà máy thực phẩm có dùng cồn và chất tẩy rửa — những nơi hoá chất là vật tư sản xuất chứ không phải hàng kinh doanh. Kinh doanh hoá chất, sản xuất hoá chất có điều kiện và thủ tục riêng theo pháp luật về hoá chất; bài chỉ nói phần phòng cháy của kho vật tư.
Bắt đầu từ danh sách và phiếu an toàn hoá chất
Không thể giữ an toàn thứ mình không biết là gì. Bước đầu tiên là lập danh sách mọi hoá chất đang có trong cơ sở, kể cả lượng nhỏ trong phòng bảo trì, phòng thí nghiệm nhỏ, kho vệ sinh: tên thương mại, thành phần chính, dạng, lượng tồn thường xuyên và lượng tồn cao nhất, nơi để.
Với mỗi hoá chất, xin nhà cung cấp phiếu an toàn hoá chất (thường gọi là SDS hay MSDS). Phiếu này có các mục về tính chất cháy nổ, điều kiện bảo quản, chất không được để chung, cách chữa cháy phù hợp và cách xử lý khi tràn đổ. Nhiều cơ sở có phiếu nhưng cất trong máy tính của phòng mua hàng; nên in bản tiếng Việt hoặc tóm tắt các mục chính, để ở kho và nơi sử dụng.
Danh sách này còn dùng cho phương án chữa cháy: lực lượng chữa cháy khi đến cần biết trong kho có gì để chọn cách chữa. Nhiều chất không được chữa bằng nước hoặc phản ứng mạnh với nước; nếu không ai biết, việc chữa cháy có thể làm tình hình tệ hơn.
Các nhóm hay gặp và nguyên tắc để riêng
Bảng dưới là các nhóm phổ biến ở cơ sở sản xuất. Phân nhóm chính xác của từng chất phải theo phiếu an toàn hoá chất và nhãn của nhà sản xuất:
| Nhóm | Ví dụ thường gặp | Không để chung với |
|---|---|---|
| Chất lỏng dễ cháy | Dung môi pha sơn, xăng thơm, cồn, aceton, mực in gốc dung môi, keo dán gốc dung môi | Chất oxy hoá; nguồn nhiệt; khu hàn cắt |
| Chất oxy hoá | Một số chất tẩy, chất khử trùng gốc clo, nước oxy già nồng độ cao, phân bón gốc nitrat | Chất dễ cháy, dầu mỡ, giấy, gỗ, vải, bột kim loại |
| Axit | Axit dùng tẩy gỉ, xử lý bề mặt, vệ sinh | Kiềm; một số chất oxy hoá; kim loại hoạt động |
| Kiềm | Xút, chất tẩy rửa công nghiệp gốc kiềm | Axit; một số kim loại nhẹ |
| Khí nén, khí hoá lỏng | Bình oxy, axetylen, gas dùng cho hàn cắt, bình CO2 công nghệ | Để riêng, đứng, có xích giữ; oxy tách xa khí cháy và dầu mỡ |
| Chất cháy rắn | Bột nhựa, bột màu, bột kim loại, giẻ thấm dầu | Chất oxy hoá; nguồn nhiệt; ẩm (với một số bột kim loại) |
Hai cặp nguy hiểm nhất ở xưởng nhỏ là chất oxy hoá đặt cạnh dung môi, giẻ dầu, bao giấy; và bình oxy đặt cạnh bình gas hoặc axetylen. Chỉ cần tách hai cặp này ra đã giảm được phần lớn rủi ro nghiêm trọng.
Giới hạn lượng tồn: ít hơn là an toàn hơn
Kho tổng và khu sử dụng là hai chỗ khác nhau. Kho hoá chất là nơi trữ; khu sản xuất chỉ nên có lượng dùng trong ca hoặc trong ngày, để trong tủ hoặc giá có khay. Thùng dung môi 200 lít đặt cạnh máy sơn "cho tiện" là kiểu sắp xếp nên bỏ.
Mua theo nhu cầu, không theo giá. Mua số lượng lớn để được giá tốt làm kho phình ra, vượt quá điều kiện an toàn và có thể vượt ngưỡng làm thay đổi diện quản lý của cơ sở. Phòng mua hàng nên biết sức chứa an toàn của kho trước khi đặt hàng.
Ngưỡng trong văn bản. Pháp luật về hoá chất và về PCCC có các ngưỡng khối lượng kéo theo nghĩa vụ như kế hoạch, biện pháp phòng ngừa sự cố hoá chất, thuộc danh mục cơ sở nguy hiểm cháy nổ. Ngưỡng cụ thể phải đối chiếu văn bản hiện hành cho từng chất; đừng ước lượng.
Thùng rỗng vẫn nguy hiểm. Thùng dung môi rỗng còn hơi bên trong, có thể dễ bắt cháy hơn thùng đầy. Đậy nắp, để ở khu riêng, trả nhà cung cấp hoặc giao đơn vị thu gom chất thải nguy hại.
Hoá chất hết hạn, không còn dùng. Định kỳ rà kho, loại bỏ hoá chất không còn dùng qua đơn vị có chức năng xử lý. Kho càng ít thứ không ai biết càng an toàn.
Điều kiện kho cần giữ khi đang vận hành
Thiết kế kho hoá chất do đơn vị có chuyên môn thực hiện và có thể thuộc diện thẩm duyệt. Khi kho đã đi vào sử dụng, những điều kiện sau phải được giữ hằng ngày:
- Thông gió luôn hoạt động; với hơi dung môi nặng hơn không khí, quan tâm cả thông gió ở sát sàn.
- Không có nguồn lửa, tia lửa: không hút thuốc, không hàn cắt, không dùng thiết bị điện lắp thêm không phù hợp, không sạc điện thoại, xe điện.
- Thùng chứa đậy kín, có nhãn rõ ràng; không sang chiết vào chai nước uống, can không nhãn.
- Có khay hoặc gờ chống tràn dưới các thùng lớn; có vật liệu thấm hút phù hợp và dụng cụ thu gom khi tràn đổ.
- Kệ chắc chắn, không để thùng nặng ở tầng cao; chất lỏng để tầng thấp.
- Lối đi trong kho thông, cửa kho mở được từ bên trong, có bình chữa cháy phù hợp đặt ở phía ngoài cửa kho.
- Có vòi rửa mắt hoặc nước sạch gần khu sang chiết, có đồ bảo hộ phù hợp theo phiếu an toàn hoá chất.
- Có danh sách hoá chất cập nhật dán ở phía ngoài cửa kho để lực lượng chữa cháy biết trước khi vào.
Những điều kiện này nên thành một danh mục kiểm tra hằng tuần của người phụ trách kho, ghi vào sổ tự kiểm tra PCCC của cơ sở.
Sang chiết và dùng hoá chất ở khu sản xuất
Thời điểm nguy hiểm nhất với chất lỏng dễ cháy không phải lúc nằm yên trong kho mà lúc được rót từ thùng lớn sang can nhỏ, từ can sang khay, súng phun, máy in. Khi rót, hơi thoát ra nhiều nhất, chất lỏng dễ văng, và nếu dòng chảy qua ống, phễu nhựa có thể sinh tĩnh điện. Sang chiết nên làm ở chỗ thông gió, xa tia lửa, dùng phễu, bơm tay hoặc vòi phù hợp, thùng chứa và dụng cụ được nối đất theo hướng dẫn chuyên môn khi khối lượng lớn.
Can chứa ở khu sản xuất phải có nhãn ghi tên chất, không dùng chai nước uống, xô hở. Cuối ca, lượng còn thừa đậy kín hoặc trả về kho; khay sơn, giẻ lau, cọ thấm dung môi gom vào thùng kim loại có nắp. Không để hoá chất trên nóc máy đang chạy, cạnh lò, cạnh tủ điện.
Người mới vào làm ở khu có hoá chất cần được chỉ ngay buổi đầu: chất nào dễ cháy, chất nào không được để chung, bình chữa cháy ở đâu, gặp tràn đổ thì báo ai. Đây là nội dung ngắn nhưng thiếu nó thì mọi quy định ở kho đều bị phá ở khâu sử dụng.
Khi hoá chất dễ cháy bị tràn đổ
Tràn đổ nhỏ là chuyện thường ngày ở xưởng; nó thành sự cố khi người xử lý không biết làm. Trình tự cơ bản cho tràn đổ nhỏ trong phạm vi được huấn luyện:
- Báo cho người xung quanh, cho người không liên quan ra khỏi khu vực.
- Loại bỏ nguồn lửa: dừng hàn, tắt máy tạo tia lửa gần đó, không bật tắt công tắc điện trong vùng có hơi đậm.
- Mặc đồ bảo hộ theo phiếu an toàn hoá chất, mở thông gió nếu an toàn.
- Chặn không cho chất lỏng chảy vào rãnh, cống, khu có nguồn nhiệt bằng vật liệu thấm hút hoặc gờ chặn.
- Thấm hút, thu gom vào thùng có nắp, dán nhãn, để khu chất thải nguy hại.
- Tràn đổ lớn, có mùi nồng lan rộng, có người bị ảnh hưởng, hoặc bắt lửa: sơ tán, gọi 114, báo người phụ trách, cung cấp danh sách hoá chất cho lực lượng chữa cháy.
Sau mỗi lần tràn đổ, ghi lại nguyên nhân và sửa gốc: thùng không có khay, kệ không chắc, sang chiết không có phễu. Những lần tràn nhỏ lặp lại là cảnh báo sớm cho một sự cố lớn.
Huấn luyện, phương án và khi nào cần người làm nghề
Người làm việc trực tiếp với hoá chất cần được huấn luyện cả về an toàn hoá chất lẫn PCCC; hai nội dung bổ sung cho nhau. Phương án chữa cháy của cơ sở nên có tình huống cháy ở kho hoá chất, ghi rõ chất chữa cháy phù hợp và chất không được dùng theo phiếu an toàn hoá chất, vị trí van ngắt, cầu dao, đường tiếp cận.
Khi cơ sở định tăng mạnh lượng hoá chất, đưa vào loại mới có tính chất khác hẳn, hoặc chuyển kho sang vị trí khác, nên mời đơn vị tư vấn rà lại thiết kế và nghĩa vụ theo cả pháp luật về hoá chất lẫn PCCC. Bạn có thể tra các loại giấy phép liên quan tới hoá chất và PCCC trên GiayPhep.com để biết bức tranh thủ tục chung trước khi làm việc với đơn vị tư vấn.
Với cơ sở đang bị kiến nghị về kho hoá chất hoặc đã xảy ra sự cố có người bị ảnh hưởng, ngoài phần kỹ thuật còn có nghĩa vụ báo cáo, xử lý theo pháp luật về hoá chất, môi trường và an toàn lao động. Những tình huống này nên có người làm nghề tư vấn, vì một văn bản trả lời cơ quan thiếu thông tin có thể làm việc khắc phục kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Phiếu an toàn hoá chất lấy ở đâu?
Nhà sản xuất hoặc nhà cung cấp hoá chất có trách nhiệm cung cấp phiếu an toàn hoá chất cho sản phẩm. Khi mua, yêu cầu phiếu bằng tiếng Việt hoặc kèm bản dịch các mục chính. Không có phiếu thì cân nhắc đổi nhà cung cấp, vì không biết tính chất thì không bảo quản đúng được.
Có được để sơn, dung môi trong tủ sắt thường không?
Tủ sắt thường giúp gom gọn và chặn tràn nhỏ, tốt hơn để trên sàn. Có loại tủ chuyên dụng cho chất lỏng dễ cháy với vách cách nhiệt và thông hơi; yêu cầu dùng loại nào tuỳ lượng tồn và thiết kế. Dù dùng tủ gì, vẫn phải tách chất oxy hoá ra tủ khác.
Kho hoá chất nhỏ trong xưởng có cần thẩm duyệt PCCC riêng không?
Tuỳ quy mô, loại và lượng hoá chất, và cơ sở thuộc diện nào. Nhiều kho nhỏ nằm trong thiết kế chung của nhà xưởng; nếu kho được bổ sung sau, đổi vị trí hoặc tăng lượng tồn đáng kể, nên hỏi đơn vị tư vấn và cơ quan PCCC xem có phải làm thủ tục.
Bình oxy và bình gas hàn để chung một chỗ được không?
Không nên. Oxy làm mọi thứ cháy mạnh hơn, còn gas, axetylen là khí cháy. Hai loại bình nên để tách khu, đứng thẳng, có xích hoặc giá giữ, tránh nắng và nguồn nhiệt, cách xa dầu mỡ. Khoảng cách và vách ngăn cụ thể theo hướng dẫn chuyên ngành hiện hành.
Đổ dung môi thừa xuống cống có sao không?
Có. Dung môi dễ cháy đổ xuống cống có thể tạo hơi dễ cháy trong hệ thống thoát nước, đồng thời vi phạm quy định về môi trường. Dung môi thừa, giẻ thấm dung môi phải thu gom như chất thải nguy hại và giao đơn vị có chức năng xử lý.
Ai trong xưởng nên quản lý kho hoá chất?
Nên giao cho một người cụ thể được huấn luyện, có quyền từ chối nhập hàng vượt sức chứa hoặc thiếu phiếu an toàn. Người này phối hợp với người phụ trách PCCC của cơ sở để cập nhật danh sách hoá chất vào hồ sơ và phương án chữa cháy.