Kho chứa pin lithium, xe máy điện, xe đạp điện, xe nâng điện và thiết bị dùng pin cần ba lớp kiểm soát riêng: chia khu và giới hạn số lượng để một đám cháy pin không lan ra cả kho; sạc ở khu sạc riêng có người giám sát, không sạc rải rác; và có quy trình phát hiện, cách ly pin hỏng, phồng, rơi va đập trước khi nó tự nóng lên.
Pin lithium khi hỏng có thể rơi vào trạng thái tự sinh nhiệt dây chuyền: một cell nóng lên làm cell bên cạnh nóng theo, toả khí dễ cháy và độc, phun lửa mạnh, và có thể bùng lại sau khi tưởng đã tắt. Đây là kiểu cháy khác cháy hàng hoá thông thường, nên kho có nhiều pin cần được vận hành theo cách khác.
Pin lithium cháy khác hàng thường thế nào
Với hàng thông thường, lửa cần nguồn nhiệt từ bên ngoài. Pin lithium thì tự nó chứa năng lượng và chất có thể phản ứng; khi bị va đập, đâm thủng, sạc quá mức, sạc bằng bộ sạc không phù hợp, để ở nơi quá nóng hoặc có lỗi sản xuất, bên trong cell có thể chập, nóng lên và kích hoạt chuỗi phản ứng. Quá trình này có khi diễn ra từ từ — pin phồng, nóng ấm, có mùi lạ — rồi đột ngột bùng.
Khi đã cháy, pin toả khí độc và dễ cháy, ngọn lửa phụt mạnh, các mảnh cell có thể văng ra. Bình chữa cháy xách tay có thể dập được ngọn lửa bên ngoài trong giai đoạn đầu, nhưng không làm nguội được các cell bên trong, nên pin dễ bùng lại sau vài phút hoặc vài giờ. Làm mát bằng lượng nước lớn trong thời gian dài là cách lực lượng chữa cháy thường áp dụng với pin lớn, nhưng đó là việc của lực lượng chuyên nghiệp có trang bị.
Hệ quả cho kho: không thể dựa vào việc nhân viên dập lửa bằng bình như với cháy carton. Trọng tâm phải là phòng ngừa, phát hiện sớm, ngăn lan và sơ tán nhanh.
Chia khu trong kho có pin
Một kho xe điện, kho phụ tùng hoặc kho thương mại điện tử có nhiều hàng chứa pin nên chia ít nhất các khu sau:
| Khu | Chứa gì | Nguyên tắc |
|---|---|---|
| Khu hàng mới nguyên hộp | Xe, pin, thiết bị còn đóng gói của nhà sản xuất | Xếp theo lô có lối đi; không chất quá cao; cách nguồn nhiệt, mái tôn nóng |
| Khu sạc | Xe, pin đang sạc hoặc chờ sạc | Tách hẳn khỏi khu chứa; có người giám sát; nền và vách không cháy theo khả năng |
| Khu kiểm tra, sửa chữa | Xe khách gửi sửa, pin tháo ra kiểm tra | Không để qua đêm số lượng lớn; có chỗ cách ly ngay cạnh |
| Khu cách ly | Pin phồng, rơi, ngập nước, nóng bất thường, hàng trả về nghi lỗi | Ngoài nhà kho hoặc khu riêng thông thoáng; thùng kim loại có nắp; xa hàng khác |
| Khu hàng thường | Hàng không chứa pin | Tách với các khu trên bằng khoảng cách hoặc vách ngăn theo thiết kế |
Số lượng pin tối đa cho mỗi khu, khoảng cách và vách ngăn cụ thể nên được đơn vị tư vấn PCCC tính theo quy mô kho và tiêu chuẩn hiện hành. Khi kho bắt đầu nhận pin, xe điện với số lượng lớn mà trước đây không có, đó là thay đổi tính chất hàng hoá; hãy rà lại hồ sơ thiết kế và phương án chữa cháy.
Kho cho nhiều chủ hàng thuê chung càng phải hỏi rõ khi nhận hàng: thùng nào có pin, pin rời hay lắp trong thiết bị, số lượng bao nhiêu. Chủ hàng khai sai loại hàng là một lý do chính đáng để kho từ chối nhận hoặc yêu cầu đổi điều kiện lưu kho.
Quy định cho khu sạc
Phần lớn sự cố pin trong cơ sở kinh doanh xảy ra khi đang sạc hoặc ngay sau khi sạc. Quy định khu sạc nên có:
- Chỉ sạc ở khu sạc đã chỉ định; cấm sạc trong khu chứa hàng, lối đi, gầm cầu thang, khu đóng gói.
- Dùng ổ cắm cố định, đường dây đủ tải do thợ điện lắp; không dùng ổ nối dài, ổ chùm cho nhiều xe.
- Dùng bộ sạc đúng loại của nhà sản xuất cho từng loại pin; không dùng bộ sạc lạ, sạc nhanh không rõ nguồn.
- Không sạc khi pin vừa chạy xong còn nóng, vừa bị va đập, rơi, ngập nước.
- Có người giám sát trong suốt thời gian sạc; hạn chế sạc qua đêm khi cơ sở không có người trực.
- Đặt bình chữa cháy phù hợp gần khu sạc, ở phía lối ra; có đầu báo cháy phủ khu sạc nếu hệ thống cho phép.
- Rút sạc khi pin đầy; ghi giờ cắm, giờ rút nếu kho sạc nhiều xe một lúc.
Xe nâng điện, máy quét sàn, xe đẩy điện trong kho cũng theo quy định này. Khu sạc xe nâng thường được thiết kế riêng có thông gió; đừng chuyển nó vào giữa kho cho tiện đường đi.
Nhận ra pin có vấn đề và cách ly
Dấu hiệu cần dừng sử dụng ngay. Vỏ pin phồng, nứt, móp; pin nóng bất thường khi không sạc; có mùi hắc, ngọt lạ; có khói nhẹ, tiếng xì; rỉ chất lỏng; pin vừa ngâm nước khi ngập.
Đưa ra khỏi khu chứa nếu còn an toàn. Pin chỉ phồng, chưa nóng, chưa khói thì dùng găng tay chịu nhiệt, đưa ra khu cách ly ngoài trời hoặc khu riêng, đặt trong thùng kim loại có nắp, lót vật liệu không cháy như cát theo hướng dẫn của nhà cung cấp. Pin đang nóng, đang khói thì không cầm, sơ tán khu vực và gọi 114.
Không cố tháo, chọc, sửa. Không đục vỏ pin, không tự tháo cell, không ngâm nước trong thùng kín. Pin hỏng gửi về nhà cung cấp hoặc đơn vị thu gom có chức năng xử lý.
Ghi lại. Ghi nguồn gốc pin, ngày phát hiện, dấu hiệu, xử lý thế nào. Nếu cùng một lô có nhiều pin lỗi, báo nhà cung cấp và tách cả lô ra kiểm tra.
Xe khách gửi sửa. Xe bị tai nạn, ngập nước khách mang đến sửa là nguồn rủi ro lớn. Kiểm tra pin trước khi đưa xe vào khu sửa chữa; xe nghi ngờ để ở khu cách ly, không dồn cùng xe khác qua đêm.
Lưu trữ dài ngày và mùa nóng
Pin để kho lâu ngày nên được giữ ở mức sạc mà nhà sản xuất khuyến cáo cho lưu trữ, thường không phải đầy hoàn toàn; kiểm tra định kỳ theo hướng dẫn để pin không xả quá sâu, vì pin xả cạn rồi sạc lại cũng là tình huống có rủi ro. Kho có xe điện mới nhập về cần hỏi đại lý hoặc nhà sản xuất về chế độ bảo quản này.
Nhiệt độ cao làm tăng nguy cơ với pin. Kho mái tôn không chống nóng vào mùa hè có thể rất nóng ở tầng trên của kệ. Nên để pin, xe điện ở tầng thấp, xa mái tôn, tránh nắng chiếu trực tiếp qua cửa, và có thông gió. Những nơi tuyệt đối không để pin: cạnh lò sấy, máy nén, tủ điện, khu hàn cắt.
Hàng thương mại điện tử có pin — sạc dự phòng, loa, đồ chơi điện tử, thiết bị cầm tay — thường bị xếp lẫn trong kho hàng tạp hoá. Lượng nhỏ thì có thể chấp nhận, nhưng khi một kho có hàng nghìn sản phẩm chứa pin, cần gom vào khu riêng như hàng nguy hiểm hơn hàng thường.
Cửa hàng xe điện, tiệm sửa xe nhỏ trong nhà ở
Rất nhiều cửa hàng bán và sửa xe máy điện, xe đạp điện nằm trong nhà ống mặt tiền, tầng trên là nhà ở. Đây là nơi rủi ro cao vì cùng lúc có xe mới, xe khách gửi sửa, pin tháo rời, bộ sạc và người ngủ ở tầng trên. Tối thiểu nên giữ các việc sau: không để xe và pin chắn lối ra duy nhất của nhà; không sạc xe trong khu bày bán vào ban đêm khi cả nhà đã ngủ; pin tháo rời để trên kệ kim loại, không để trong thùng carton lẫn với phụ tùng nhựa; có lối thoát thứ hai cho người ở tầng trên nếu cấu trúc nhà cho phép.
Xe khách gửi qua đêm nên được kiểm tra nhanh trước khi nhận: pin có phồng, có mùi, có dấu hiệu ngập nước không. Xe nghi ngờ không nhận để qua đêm trong nhà, hoặc để ở chỗ thoáng bên ngoài có người trông. Nếu cửa hàng có đầu báo cháy, nên đặt một đầu báo phủ khu để xe và khu sạc, có chuông nghe được ở tầng ngủ.
Phần điều kiện PCCC chung cho nhà ở kết hợp kinh doanh có chuyên mục riêng trên trang; bài này chỉ nhấn vào chỗ đặc thù của pin.
Phương án chữa cháy và sơ tán
Phương án chữa cháy của kho có pin nên viết rõ: người phát hiện báo động và gọi 114 ngay, không chờ thử dập; ngắt điện khu sạc; sơ tán người theo lối đã định; lực lượng tại chỗ chỉ dùng bình với đám cháy rất nhỏ ở giai đoạn đầu và luôn đứng ở phía lối ra; không ở lại trong khói vì khói pin độc. Khi lực lượng chữa cháy đến, cung cấp thông tin: kho chứa bao nhiêu pin, loại gì, ở đâu, khu sạc ở đâu.
Sau đám cháy, pin đã cháy hoặc bị nung nóng vẫn có thể bùng lại, nên không dọn ngay; để lực lượng chuyên nghiệp xác nhận. Sự cố có thiệt hại cho hàng của khách, cho nhà bên cạnh hoặc người bị thương thì cần tư vấn pháp lý sớm; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) về trách nhiệm dân sự và bảo hiểm.
Thực tập phương án ở kho có pin nên chọn đúng tình huống pin cháy ở khu sạc lúc cuối ca, khi ít người. Buổi tập cho thấy rất nhanh những chỗ yếu: ai ngắt điện khu sạc, cầu dao ở đâu, người ở kho phía trong ra bằng lối nào nếu khu sạc nằm gần cửa chính. Sau buổi tập, sửa phương án và nếu cần thì dời khu sạc ra vị trí không chặn đường thoát.
Câu hỏi thường gặp
Bình chữa cháy nào dùng được cho cháy pin lithium?
Bình bột, CO2 hay bọt có thể dập ngọn lửa bên ngoài ở giai đoạn đầu nhưng không làm nguội các cell bên trong, nên pin dễ bùng lại. Có các loại bình chuyên dụng được giới thiệu cho pin; hiệu quả tuỳ sản phẩm. Với pin lớn, ưu tiên sơ tán và gọi lực lượng chữa cháy.
Cửa hàng xe điện có được sạc xe cho khách qua đêm không?
Không nên sạc qua đêm khi cửa hàng không có người trực. Nếu buộc phải sạc, dùng khu sạc riêng, ổ cắm cố định đủ tải, có đầu báo cháy và người kiểm tra định kỳ. Nhiều sự cố cháy ở cửa hàng xe điện xảy ra vào ban đêm khi đang sạc.
Pin phồng nhưng vẫn dùng được thì có sao không?
Pin phồng là dấu hiệu bên trong đã có phản ứng sinh khí, cấu trúc cell đã thay đổi. Dù xe vẫn chạy, nguy cơ cháy tăng rõ. Nên ngừng dùng, không sạc nữa, đưa ra khu cách ly và gửi về nhà cung cấp hoặc đơn vị xử lý.
Kho có nhiều pin có phải làm lại thủ tục PCCC không?
Nếu việc chứa pin làm thay đổi tính chất hàng hoá, hạng nguy hiểm hoặc khiến hệ thống hiện có không còn phù hợp, có thể phải điều chỉnh hệ thống và làm thủ tục liên quan. Hỏi đơn vị tư vấn và cơ quan PCCC nơi kho hoạt động trước khi tăng lượng pin lớn.
Có nên để xe điện ở tầng hầm hoặc tầng trệt kho không?
Vị trí để và sạc xe điện phải theo thiết kế được duyệt và quy định hiện hành. Tầng hầm khó thoát khói và khó tiếp cận chữa cháy nên rủi ro cao hơn. Khu sạc nên ở nơi thông thoáng, gần lối ra, xa lối thoát nạn của người.
Pin hỏng gom về bỏ thế nào cho đúng?
Pin lithium hỏng là chất thải cần xử lý theo quy định về quản lý chất thải; không bỏ vào rác thường, không đốt. Liên hệ nhà cung cấp hoặc đơn vị thu gom có chức năng. Trong thời gian chờ, giữ ở khu cách ly an toàn.