Xưởng gỗ có bốn nguồn rủi ro cháy đặc trưng phải tách và kiểm soát riêng: bụi gỗ mịn từ máy chà nhám, cưa, phay; dung môi và sơn ở khu phun sơn hoàn thiện; nhiệt từ lò sấy gỗ; và khối dăm bào, mùn cưa, gỗ vụn tồn trong xưởng. Mỗi thứ riêng lẻ đã dễ cháy; khi chúng nằm gần nhau, một tia lửa nhỏ có thể thành đám cháy lớn rất nhanh.
Bài viết cho chủ xưởng mộc, xưởng nội thất, xưởng chế biến gỗ đang hoạt động: những gì phải giữ hằng ngày, những gì cần người có chuyên môn, và những lỗi đoàn kiểm tra hay nêu. Phần thiết kế, thẩm duyệt khi xây mới hay cải tạo xưởng không thuộc bài này.
Bụi gỗ: nguy cơ ít người thấy cho tới khi quá muộn
Bụi gỗ thô rơi trên sàn chủ yếu là chất cháy thông thường. Nguy hiểm hơn là bụi mịn từ máy chà nhám, máy phay CNC, máy cưa tốc độ cao. Bụi mịn lơ lửng trong không khí ở nồng độ đủ cao, gặp tia lửa, có thể bắt cháy rất nhanh theo kiểu nổ bụi. Trong xưởng, nơi dễ xảy ra điều này nhất là bên trong hệ thống hút bụi: đường ống, cyclon, túi lọc, thùng chứa bụi.
Một kịch bản hay gặp: một mẩu kim loại hoặc đinh trong gỗ chạm lưỡi cưa, tạo tia lửa, tia lửa bị hút theo bụi vào ống, rồi bén vào lớp bụi trong túi lọc. Lửa có thể âm ỉ trong thùng bụi nhiều giờ sau khi xưởng nghỉ. Bụi bám dày trên dầm, máng đèn, mô tơ cũng là nhiên liệu; khi có một đám cháy nhỏ, luồng nóng có thể thổi lớp bụi này bay lên và làm cháy lan nhanh trên cao.
Vì vậy, vệ sinh bụi trong xưởng gỗ không phải chuyện gọn đẹp mà là biện pháp phòng cháy chính. Hệ thống hút bụi cần được thiết kế, lắp đặt và bảo trì bởi đơn vị có chuyên môn; chủ xưởng lo phần vận hành: không để bụi tràn, đổ thùng bụi đúng lịch, không đặt cyclon, túi lọc sát kho gỗ hay trong khu đông người.
Lịch vệ sinh bụi và vận hành hệ hút bụi
Gợi ý một lịch cơ bản; bạn điều chỉnh theo số máy và ca làm việc:
- Mỗi ca: quét, hút dăm và bụi quanh máy; không để bụi tích thành lớp trên mặt máy, mô tơ, tủ điện máy.
- Mỗi ca: đổ thùng chứa bụi, bao chứa của hệ hút bụi trước khi đầy; để bao bụi ở khu riêng ngoài xưởng, không chất cạnh kho gỗ.
- Hằng tuần: vệ sinh bụi trên dầm thấp, máng đèn, quạt, máng cáp; ngắt điện khu vực trước khi làm.
- Hằng tháng: kiểm tra đường ống hút bụi có bị bám, tắc, thủng; kiểm tra tiếp địa của ống và máy theo hướng dẫn của đơn vị lắp đặt.
- Định kỳ theo khuyến cáo nhà sản xuất: thay, vệ sinh túi lọc; bảo trì quạt hút, cyclon do người có chuyên môn làm.
- Không dùng khí nén thổi bụi lên cao khi máy và đèn đang bật; ưu tiên hút bằng máy hút công nghiệp phù hợp.
- Ghi việc vệ sinh vào sổ tự kiểm tra; ảnh dầm và máng đèn sau khi làm là bằng chứng tốt.
Khi hệ hút bụi có dấu hiệu bất thường — mùi khét, nhiệt ở thùng bụi, tiếng lạ ở quạt — dừng máy và kiểm tra ngay, đừng chạy cho hết ca. Xưởng có khu bụi mịn tập trung nên hỏi đơn vị tư vấn về hạng nguy hiểm cháy nổ của khu đó, vì có thể có yêu cầu thiết bị điện, giảm áp riêng.
Khu phun sơn, lau dầu hoàn thiện
Tách khu sơn khỏi khu tạo bụi và tia lửa. Hơi dung môi từ sơn PU, NC, sơn dầu nặng hơn không khí, đọng ở chỗ thấp. Khu phun sơn nên là buồng hoặc khu riêng, có hút khí thoát ra ngoài, cách xa máy cưa, máy mài, khu hàn.
Thiết bị điện trong khu sơn. Đèn, quạt, công tắc, ổ cắm trong khu có hơi dung môi đậm đặc có thể phải là loại phù hợp môi trường dễ cháy nổ theo thiết kế. Đây là việc của thợ điện có chuyên môn; chủ xưởng không tự lắp ổ cắm thêm trong buồng sơn.
Chỉ để trong khu sơn lượng sơn, dung môi đủ dùng. Thùng sơn, dung môi dự trữ để trong kho hoá chất riêng, đóng nắp; khu sơn chỉ để lượng dùng trong ca.
Giẻ lau dầu có thể tự cháy. Giẻ thấm dầu lau gỗ loại khô dần trong không khí, như dầu lanh và một số dầu hoàn thiện, khi vo thành đống có thể tự sinh nhiệt và bốc cháy sau vài giờ. Trải phẳng cho khô ngoài trời hoặc ngâm nước, để trong thùng kim loại có nắp, đổ bỏ cuối ngày theo hướng dẫn của nhà sản xuất dầu.
Cặn sơn trong buồng và màng lọc. Lớp sơn khô bám trên vách, quạt, màng lọc buồng sơn là chất cháy. Cạo, thay màng lọc theo lịch; cặn sơn thu gom như chất thải nguy hại theo quy định về môi trường, không đốt trong xưởng.
Lò sấy gỗ: những điểm vận hành phải giữ
Lò sấy hơi, sấy bằng lò đốt củi, đốt mùn cưa hoặc sấy điện đều tạo nhiệt cao liên tục trong nhiều ngày. Các điểm nên có trong quy trình vận hành:
| Hạng mục | Việc cần làm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khoảng cách | Lò đốt, ống khói cách xa kho gỗ, đống dăm bào, mái dễ cháy | Theo thiết kế; không chất gỗ chờ sấy sát lò |
| Người vận hành | Có người được giao, biết quy trình, biết xử lý khi quá nhiệt | Không để lò chạy mà không ai kiểm tra trong nhiều giờ |
| Nhiệt độ | Theo dõi và ghi lại; có cảnh báo khi vượt ngưỡng nếu thiết bị hỗ trợ | Ngưỡng theo hướng dẫn của nhà sản xuất lò và loại gỗ |
| Bụi và nhựa gỗ | Vệ sinh mùn, bụi, nhựa đọng trong buồng sấy và đường ống gió | Nhựa gỗ đọng là chất cháy |
| Lò đốt nhiên liệu | Kiểm tra ống khói, cửa lò, tàn lửa bay ra | Có lưới chặn tàn lửa nếu thiết kế yêu cầu |
| Thiết bị áp lực | Lò hơi, bình áp lực kiểm định theo quy định chuyên ngành | Việc của đơn vị kiểm định có thẩm quyền |
Lò sấy là khu nên có trong phương án chữa cháy của cơ sở như một tình huống riêng, vì cách xử lý ban đầu khác cháy ở khu sản xuất: ngắt nguồn nhiệt, không mở cửa buồng sấy đột ngột khi có lửa bên trong, gọi lực lượng chữa cháy chuyên nghiệp sớm.
Dăm bào, mùn cưa, gỗ vụn và kho gỗ
Xưởng gỗ sinh ra rất nhiều phụ phẩm cháy được. Những quy tắc nên đưa vào nội quy:
- Dăm bào, mùn cưa gom vào bao, để ở bãi riêng ngoài nhà xưởng, có mái che nếu cần, không sát tường xưởng và không cạnh lò đốt.
- Đống mùn cưa lớn để lâu, ẩm, có thể tự sinh nhiệt bên trong; không để đống quá to, quá lâu, nên bán hoặc xử lý theo vòng quay đều.
- Gỗ vụn, đầu mẩu không chất dưới gầm máy, gầm bàn; dọn cuối ca.
- Kho gỗ phôi, ván ép, MDF xếp theo lô có lối đi, cách đèn, tủ điện, mái tôn nóng; ván ép và MDF chứa keo nên cháy cho khói độc.
- Không đốt phế liệu gỗ trong khuôn viên xưởng, nhất là gần kho.
- Khu hút thuốc riêng, xa kho và bãi dăm, có gạt tàn kim loại có nước.
Những quy tắc này nghe cơ bản nhưng là thứ hay bị bỏ khi xưởng bận. Gắn chúng vào việc cuối ca của từng tổ và kiểm tra chéo hằng tuần sẽ giữ được lâu hơn một đợt tổng vệ sinh trước kỳ kiểm tra.
Điện, máy móc và tia lửa cơ khí
Máy chế biến gỗ chạy mô tơ công suất lớn, khởi động nhiều lần trong ngày. Dây cấp điện nằm trên sàn bị dăm gỗ phủ, bị xe đẩy cán qua, bị chuột cắn là nguồn chập điện quen thuộc. Nên đi dây trong máng hoặc ống bảo vệ, có tủ điện riêng cho từng khu máy, aptomat đúng tải, tủ điện đóng kín để bụi không lọt vào.
Lưỡi cưa cùn, dây đai trượt, ổ bi khô dầu làm ma sát sinh nhiệt; mảnh kim loại trong gỗ tái chế chạm lưỡi tạo tia lửa. Bảo dưỡng máy định kỳ và kiểm tra gỗ trước khi đưa vào máy là phòng cháy, không chỉ là giữ máy bền.
Mọi việc hàn, cắt, mài kim loại trong xưởng gỗ — sửa khung máy, làm chân bàn sắt — nên áp dụng giấy phép làm việc nóng và dọn bụi kỹ trước khi làm, như bài riêng về chủ đề này trong chuyên mục.
Một điểm nữa là thói quen để máy chạy không người. Máy chà nhám băng, máy hút bụi, quạt hút buồng sơn để chạy qua giờ nghỉ trưa hoặc quên tắt cuối ca là nguồn nhiệt kéo dài mà không ai quan sát. Quy định người cuối cùng rời mỗi khu phải tắt máy, ngắt aptomat khu đó và ghi vào sổ giao ca.
Khi đoàn kiểm tra đến xưởng gỗ
Những điểm thường được xem: lớp bụi trên dầm, máng đèn; vị trí và tình trạng hệ hút bụi; khu sơn có tách riêng không, có để dung môi dư thừa không; cách xử lý giẻ dầu; khoảng cách lò sấy với kho; dây điện trên sàn; bình chữa cháy và lực lượng tại chỗ. Xưởng gỗ trong khu dân cư còn được xem kỹ việc ngăn cách với nhà ở xung quanh.
Chuẩn bị sổ vệ sinh bụi, sổ vận hành lò sấy, quy trình làm việc nóng và danh sách hoá chất trong kho sơn là cách cho thấy xưởng có kiểm soát thật. Bạn có thể tra hồ sơ từng loại giấy phép liên quan tới cơ sở sản xuất trên GiayPhep.com để biết xưởng mình còn thiếu thủ tục nào khác ngoài PCCC.
Kiến nghị hay gặp ở xưởng gỗ thường là vệ sinh bụi, sắp xếp lại kho, tách khu sơn, sửa điện. Khi lập kế hoạch khắc phục, nên xếp việc theo mức nguy hiểm chứ không theo mức dễ: bụi trong hệ hút và quanh máy chà nhám, giẻ dầu, dây điện hở trên sàn nên xử lý trước; việc cần đầu tư như làm buồng sơn kín, đổi đèn trong khu sơn thì đặt hạn rõ và báo cáo tiến độ. Cách sắp xếp này cũng giúp bạn trình bày thuyết phục khi xin thêm thời gian cho phần việc lớn.
Câu hỏi thường gặp
Bụi gỗ có thực sự nổ được không?
Bụi gỗ đủ mịn, lơ lửng ở nồng độ cao trong không gian kín và gặp nguồn lửa có thể bắt cháy rất nhanh theo kiểu nổ bụi. Nguy cơ cao nhất nằm trong hệ thống hút bụi và khu chà nhám kín. Đây là lý do cần vệ sinh bụi định kỳ và để đơn vị có chuyên môn thiết kế hệ hút bụi.
Xưởng mộc nhỏ có cần buồng sơn riêng không?
Tuỳ quy mô, lượng sơn và loại sơn. Xưởng nhỏ không có buồng sơn thì ít nhất phải có khu sơn riêng thông thoáng, cách xa máy tạo tia lửa và khu bụi, chỉ để lượng sơn dùng trong ngày. Nếu sơn nhiều, hỏi đơn vị tư vấn về yêu cầu buồng sơn và thiết bị điện.
Có được dùng mùn cưa làm nhiên liệu đốt lò sấy không?
Nhiều xưởng làm vậy, nhưng phải có khu chứa mùn riêng cách lò, cấp liệu có kiểm soát, ống khói và cửa lò không để tàn lửa bay ra. Lò đốt cũng có thể liên quan tới quy định về môi trường và thiết bị áp lực; hỏi cơ quan chuyên ngành trước khi lắp mới.
Bình chữa cháy nào hợp với xưởng gỗ?
Cháy gỗ, giấy là cháy chất rắn nên bình bột loại phù hợp chất rắn hoặc bình bọt, nước thường được dùng; khu tủ điện cần bình phù hợp cháy điện như CO2. Số lượng và vị trí theo tiêu chuẩn trang bị hiện hành; hỏi đơn vị cung cấp có chuyên môn và ghi vào sơ đồ bố trí.
Giẻ lau dầu vứt chung thùng rác có sao không?
Có nguy cơ. Giẻ thấm một số loại dầu hoàn thiện gỗ có thể tự sinh nhiệt khi vo đống và bốc cháy sau vài giờ, thường vào ban đêm. Nên để giẻ dầu trong thùng kim loại có nắp hoặc ngâm nước, đổ bỏ cuối ngày, không vứt chung với dăm bào và giấy.
Xưởng gỗ có thuộc diện cơ sở nguy hiểm về cháy nổ không?
Một số xưởng chế biến gỗ, đặc biệt có bụi mịn, buồng sơn, lò sấy hoặc quy mô lớn, có thể thuộc danh mục cơ sở nguy hiểm về cháy nổ theo văn bản hiện hành. Đối chiếu danh mục và ngưỡng quy mô, hoặc hỏi cơ quan PCCC nơi xưởng hoạt động.