Trong các điều kiện an toàn PCCC mà cơ sở đang hoạt động phải duy trì, hệ thống điện là phần thay đổi nhiều nhất mà ít được để ý nhất. Mỗi lần thêm máy lạnh, tủ mát, bếp điện, biển đèn, hệ thống lại gánh thêm một phần tải, trong khi dây dẫn và tủ điện vẫn là bộ cũ từ ngày khai trương.
Bài này viết cho chủ cơ sở, không cho thợ điện: bạn cần nhận ra dấu hiệu nguy hiểm, biết những yêu cầu cơ bản mà cán bộ kiểm tra thường nhìn, biết việc nào mình tự làm được và việc nào phải gọi người có tay nghề. Không có phần hướng dẫn tự tháo tủ điện hay đấu nối, vì đó không phải việc của người không chuyên.
Vì sao điện là nguồn cháy hàng đầu ở cơ sở đang hoạt động
Cháy do điện hiếm khi đến từ một sự kiện đột ngột. Phần lớn là quá trình kéo dài: dây dẫn tiết diện nhỏ gánh tải lớn, nóng lên mỗi ngày, lớp cách điện giòn dần; mối nối lỏng sinh nhiệt ở một điểm; ổ cắm kém chất lượng bị đánh lửa mỗi lần cắm rút. Tới một ngày, nhiệt đủ để làm bén vật liệu xung quanh, thường là bụi, giấy, vải, nhựa nằm ngay cạnh.
Ở cơ sở kinh doanh, ba yếu tố khiến rủi ro cao hơn nhà ở: tải điện lớn và chạy liên tục nhiều giờ; nhiều thiết bị được thêm dần mà không ai tính lại tổng tải; và hàng hoá dễ cháy thường nằm gần dây dẫn, tủ điện. Thêm vào đó, cháy hay xảy ra vào ban đêm khi cơ sở đóng cửa nhưng tủ lạnh, tủ mát, biển hiệu, bộ sạc vẫn chạy.
Vì vậy, khi nói đến điều kiện an toàn PCCC về điện, người kiểm tra không chỉ hỏi bạn có thiết bị đóng cắt hay không, mà còn nhìn cách dây đi, chỗ đặt ổ cắm, khoảng cách tới hàng hoá và thói quen sử dụng của người trong cơ sở. Một hệ thống điện đạt yêu cầu lúc lắp đặt có thể không còn đạt sau hai năm thêm thiết bị, và đó chính là phần duy trì thuộc trách nhiệm của người vận hành.
Những yêu cầu cơ bản cán bộ kiểm tra thường nhìn
Danh sách sau tổng hợp ở mức nguyên lý những điểm hay được xem khi kiểm tra an toàn điện trong PCCC. Yêu cầu kỹ thuật chi tiết theo quy chuẩn hiện hành do người thiết kế, lắp đặt nắm:
- Mạch điện có thiết bị đóng cắt, bảo vệ quá tải và ngắn mạch phù hợp, có thể ngắt điện từng khu khi cần.
- Tủ điện, bảng điện có cửa, không để hở, không chất hàng hoá, đồ đạc trước hoặc trên tủ.
- Dây dẫn đi trong ống, máng hoặc được cố định, không treo lơ lửng, không quấn quanh kết cấu kim loại, không đi xuyên qua hàng hoá.
- Không dùng dây nối dài, ổ cắm di động thay cho đường điện cố định lâu dài.
- Thiết bị điện sinh nhiệt như đèn công suất lớn, máy sấy, bàn là có khoảng cách an toàn với vật liệu dễ cháy.
- Không câu móc, đấu nhờ điện trái phép; không tự ý thay thiết bị đóng cắt bằng loại lớn hơn để "khỏi nhảy".
- Khu vực có hơi, bụi dễ cháy dùng thiết bị điện phù hợp với môi trường đó theo thiết kế.
Nếu cơ sở thuộc diện quản lý, kết quả kiểm tra điện định kỳ của thợ hoặc đơn vị có chuyên môn nên được lưu trong hồ sơ cùng với biên bản tự kiểm tra.
Dấu hiệu hệ thống điện đang quá sức
Aptomat hay nhảy. Nhiều người phản ứng bằng cách thay aptomat lớn hơn. Đây là việc nguy hiểm nhất có thể làm: aptomat nhảy là đang bảo vệ dây dẫn, thay lớn hơn là để dây gánh tải vượt sức mà không còn gì ngắt.
Ổ cắm, phích cắm ấm lên hoặc đổi màu. Nhựa ngả vàng, nâu quanh lỗ cắm, có vết cháy xém nhỏ là dấu hiệu tiếp xúc kém, sinh nhiệt mỗi khi dùng.
Mùi khét nhẹ không rõ nguồn. Mùi nhựa nóng thoảng qua ở khu tủ điện, trần giả hay sau quầy cần được tìm ra nguồn, không bỏ qua.
Đèn chập chờn khi bật thiết bị lớn. Máy lạnh, máy nén khởi động làm đèn tối đi là dấu hiệu mạch đang yếu hoặc mối nối có vấn đề.
Tiếng rè, tiếng lách tách ở tủ điện. Âm thanh lạ từ tủ điện hay hộp đấu dây thường đi kèm đánh lửa bên trong.
Dây nối dài nằm cố định nhiều tháng. Dây "tạm" kéo cho một tủ mát, một biển đèn rồi nằm luôn ở đó, bị đè, bị gập, bị chuột cắn.
Hoá đơn tiền điện tăng mà không rõ lý do. Khi số điện tăng đột ngột trong khi hoạt động không đổi, có thể có thiết bị hỏng chạy liên tục hoặc có chỗ rò điện. Đây là lý do đủ để mời thợ kiểm tra, không chỉ là chuyện tiền.
Gặp dấu hiệu thì làm gì. Việc đầu tiên là giảm tải hoặc ngắt khu có vấn đề, việc thứ hai là gọi thợ. Không chờ tới lúc có khói.
Thiết bị hay gặp: rủi ro và cách dùng an toàn
Bảng dưới đây gom những thiết bị phổ biến ở cửa hàng, quán ăn, văn phòng, xưởng nhỏ. Cột cuối là việc người sử dụng làm được, không cần chuyên môn.
| Thiết bị | Rủi ro chính | Cách dùng an toàn |
|---|---|---|
| Máy lạnh, tủ mát, tủ đông | Tải lớn, chạy liên tục, dàn nóng bám bụi | Có mạch riêng do thợ lắp, vệ sinh dàn nóng định kỳ, không che kín |
| Bếp từ, bếp điện, nồi nấu công suất lớn | Quá tải ổ cắm, dây nóng | Cắm trực tiếp vào ổ riêng đủ tải, không qua ổ nối dài |
| Biển đèn, đèn trang trí | Bộ nguồn nóng, dây ngoài trời ngấm nước | Bộ nguồn đặt nơi thoáng, có hộp che, tắt khi đóng cửa nếu không cần |
| Bộ sạc pin, sạc xe điện | Pin hỏng, sạc không người trông | Sạc ở chỗ thoáng, xa hàng dễ cháy, có người ở gần, rút khi đầy |
| Máy tính, máy in, thiết bị văn phòng | Ổ cắm chồng ổ, dây rối sau bàn | Dùng ổ có thiết bị bảo vệ, gom dây gọn, tắt hẳn khi về |
| Máy móc xưởng nhỏ | Động cơ quá nhiệt, bụi bám | Vệ sinh bụi, không để vật liệu quanh động cơ, ngắt điện cuối ca |
Với thiết bị chuyên dụng, làm theo hướng dẫn của nhà sản xuất về nguồn điện, khoảng cách lắp đặt và bảo dưỡng.
Việc nào bạn tự làm, việc nào phải gọi thợ
Người không có chuyên môn điện nên giới hạn mình ở việc quan sát, sử dụng đúng và ngắt điện khi cần. Cụ thể là nhìn và ghi lại dấu hiệu bất thường, rút phích thiết bị, tắt aptomat của khu có sự cố, gom gọn dây di động, dời hàng hoá khỏi tủ điện và đèn, vệ sinh bụi bên ngoài thiết bị đã ngắt điện. Những việc này nằm trong vòng tự kiểm tra hằng ngày, hằng tháng.
Mọi việc mở tủ điện, thay aptomat, đấu nối dây, thêm ổ cắm cố định, kéo mạch mới cho thiết bị lớn phải do thợ điện có tay nghề làm. Khi thuê, hỏi rõ thợ sẽ tính tải thế nào, dùng dây tiết diện bao nhiêu, đi dây ra sao; yêu cầu ghi lại những gì đã làm và giữ lại hoá đơn vật tư.
Với cơ sở lớn hoặc cơ sở thuộc diện quản lý, nên có kiểm tra hệ thống điện định kỳ bởi đơn vị có chuyên môn, có biên bản. Một số đơn vị dùng thiết bị đo nhiệt để tìm điểm nóng trong tủ điện mà mắt thường không thấy. Nếu việc nâng cấp điện đi kèm cải tạo công trình hoặc thay đổi lớn về công năng, hỏi trước về thủ tục thẩm duyệt.
Thói quen điện cuối ca và khi đóng cửa dài ngày
Phần lớn cháy do điện ở cơ sở kinh doanh xảy ra lúc không có người. Thứ tự sau giúp giảm đáng kể số thiết bị chạy qua đêm:
- Lập danh sách thiết bị bắt buộc chạy qua đêm: tủ lạnh, tủ đông, camera, đèn bảo vệ, hệ thống báo cháy. Mọi thứ còn lại tắt.
- Đánh dấu trên tủ điện aptomat nào được ngắt cuối ngày, aptomat nào giữ nguyên. Dán nhãn rõ, không để người đóng cửa phải đoán.
- Rút phích bộ sạc, thiết bị sinh nhiệt, máy tính không cần chạy.
- Nhìn nhanh khu tủ điện và khu sạc, ngửi xem có mùi lạ.
- Khi nghỉ dài ngày như Tết, ngắt mọi mạch không cần thiết; tủ lạnh, tủ đông nếu không có hàng thì dọn và ngắt luôn.
- Nhờ người trông nhà hoặc hàng xóm có số liên lạc của chủ cơ sở, và biết vị trí cầu dao tổng nếu có sự cố.
Lưu ý rằng hệ thống báo cháy, đèn sự cố, máy bơm chữa cháy không được ngắt khi đóng cửa. Nếu có báo lỗi, gọi đơn vị bảo dưỡng chứ không tắt nguồn để "cho yên".
Hai tình huống đặc biệt: thuê mặt bằng và điện dùng chung
Mặt bằng thuê có điện cũ. Người thuê thường được bàn giao hệ thống điện của người trước. Trước khi đưa thiết bị lớn vào, nên mời thợ kiểm tra và thoả thuận với chủ nhà bên nào chịu chi phí nâng cấp. Ghi tình trạng điện vào biên bản bàn giao.
Nhiều hộ dùng chung một đồng hồ, một tủ điện. Ở dãy kiốt, nhà trọ kết hợp kinh doanh, tủ điện chung thường quá tải vì mỗi hộ tự thêm thiết bị. Cần một người chịu trách nhiệm tủ chung và quy định rõ thiết bị công suất lớn phải báo trước.
Kéo điện từ nhà bên cạnh. Đấu nhờ, câu điện qua nhà khác vừa không đảm bảo kỹ thuật vừa có thể vi phạm quy định sử dụng điện. Nên đăng ký nguồn điện riêng theo hướng dẫn của đơn vị điện lực.
Khi có tranh chấp sau sự cố. Nếu cháy bắt nguồn từ phần điện mà mỗi bên nghĩ là trách nhiệm của bên kia, biên bản bàn giao, hợp đồng thuê và hoá đơn sửa chữa là chứng cứ chính. Trường hợp thiệt hại lớn, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi thương lượng.
Câu hỏi thường gặp
Aptomat hay nhảy thì có nên thay loại lớn hơn không?
Không nên tự làm. Aptomat nhảy là tín hiệu mạch đang quá tải hoặc có sự cố; thay loại lớn hơn khiến dây dẫn phải gánh tải vượt sức mà không còn gì ngắt. Hãy giảm tải và mời thợ điện kiểm tra, tính lại mạch nếu cần.
Dùng ổ cắm nối dài trong cửa hàng có bị coi là vi phạm không?
Ổ nối dài dùng tạm thời đúng tải thì phổ biến. Vấn đề là dùng nó thay cho đường điện cố định lâu dài, cắm thiết bị công suất lớn, nối ổ chồng ổ hoặc để dây đi qua hàng hoá. Những cách dùng đó thường bị nhắc khi kiểm tra.
Thiết bị chống dòng rò có giúp phòng cháy không?
Thiết bị chống dòng rò chủ yếu bảo vệ người khỏi điện giật, đồng thời có thể phát hiện một số dạng rò điện gây nóng. Nó không thay được aptomat bảo vệ quá tải và ngắn mạch. Lắp loại nào, ở đâu, nên hỏi thợ điện có chuyên môn.
Bao lâu nên kiểm tra hệ thống điện một lần?
Người trong cơ sở nên nhìn nhanh hằng ngày và kiểm kỹ hằng tháng những dấu hiệu bất thường. Kiểm tra chuyên môn bởi thợ hoặc đơn vị có năng lực nên làm định kỳ và mỗi khi thêm thiết bị lớn. Yêu cầu bắt buộc với từng loại cơ sở đối chiếu văn bản hiện hành.
Có được sạc xe điện trong cửa hàng qua đêm không?
Không nên. Sạc không có người trông là tình huống rủi ro cao vì pin lithium hỏng có thể bốc cháy nhanh. Nếu cơ sở có khu sạc, nên bố trí nơi thoáng, xa hàng dễ cháy, có phương tiện chữa cháy gần và quy định giờ sạc rõ ràng.
Chủ nhà không đồng ý nâng cấp điện thì người thuê làm gì?
Trao đổi bằng văn bản, nêu rõ tải cần dùng và kết quả kiểm tra của thợ. Nếu không thoả thuận được, người thuê nên giảm thiết bị cho phù hợp tải hiện có thay vì tự đấu nối. Tranh chấp về chi phí và trách nhiệm có thể cần tư vấn pháp lý.