Kho lạnh có nhiệt độ thấp nhưng không hề ít nguy cơ cháy: vách và trần thường làm bằng panel có lõi xốp cách nhiệt, hệ thống điện chạy liên tục với điện trở xả đá, quạt dàn lạnh, và mọi việc sửa chữa đều có hàn ống, cắt panel. Khi lõi panel bắt lửa, lửa có thể lan ngầm bên trong vách, khói đặc và độc, rất khó dập từ bên ngoài.
Bài dành cho chủ kho lạnh thực phẩm, thuỷ sản, kho mát nông sản, kho đông của nhà phân phối: những gì phải giữ khi đang vận hành và những việc cần người có chuyên môn. Thiết kế, thẩm duyệt kho lạnh mới hay mở rộng thuộc thủ tục riêng.
Vì sao kho lạnh cháy lại nguy hiểm
Panel cách nhiệt phổ biến có hai lớp tôn kẹp lõi xốp polyurethane (PU), polystyrene (EPS) hoặc bông khoáng. Lõi PU, EPS cháy được; loại có phụ gia chậm cháy khó bắt lửa hơn nhưng không phải không cháy. Khi lớp tôn bên ngoài nóng lên, lõi phía trong bắt đầu phân huỷ, cháy âm ỉ và lan dọc theo vách, trần mà người đứng ngoài khó thấy. Lúc khói thoát ra ngoài thì lửa có thể đã chạy xa.
Bên trong kho, hàng thường đóng trong thùng carton, khay nhựa, màng co, pallet gỗ — đều là chất cháy. Kho kín để giữ lạnh nên khói không thoát ra, nhiệt tích tụ. Người làm việc trong kho mặc áo dày, đi lại trong không gian hẹp giữa các kệ, nên việc rời kho nhanh khi có khói là khó hơn kho thường.
Ngoài ra, kho dùng môi chất lạnh amoniac có thêm nguy cơ rò rỉ khí độc, và amoniac cũng có thể cháy ở một khoảng nồng độ nhất định trong không khí. Kho dùng môi chất loại freon thế hệ mới, một số loại có tính dễ cháy nhẹ. Cách quản lý môi chất là việc của đơn vị vận hành điện lạnh có chuyên môn, nhưng chủ kho phải biết kho mình dùng loại nào để đưa vào phương án.
Nguồn cháy hay gặp ở kho lạnh đang vận hành
Những nguồn sau xuất hiện thường xuyên trong các đánh giá sau sự cố kho lạnh; bạn có thể dùng làm danh mục tự soát:
- Hàn ống đồng, ống thép, cắt panel bằng máy mài khi sửa chữa, mở rộng, thay dàn — tia lửa và nhiệt bén vào lõi xốp ở mép cắt.
- Điện trở xả đá, dây sưởi cửa, dây sưởi ống thoát nước hỏng cách điện hoặc bị điều khiển sai, nóng quá mức.
- Quạt dàn lạnh kẹt, mô tơ quá nhiệt; đèn chiếu sáng trong kho loại không phù hợp môi trường ẩm lạnh.
- Tủ điện, máy nén, bộ điều khiển đặt sát vách panel, đấu nối lỏng lâu ngày sinh nhiệt.
- Xe nâng điện sạc ngay trong khu đệm, gần vách panel.
- Ổ cắm, dây nối dài kéo vào khu đệm, phòng đóng gói sát kho để chạy máy hàn miệng túi, máy quấn màng.
- Lỗ xuyên vách panel cho ống, dây điện không được bịt kín bằng vật liệu phù hợp, thành đường cho lửa vào lõi.
Nhiều nguồn trên chỉ được phát hiện khi có người thực sự đi kiểm tra định kỳ, vì kho lạnh thường chạy tự động và ít người vào. Lịch kiểm tra của thợ điện lạnh nên có cả mục an toàn cháy, không chỉ mục nhiệt độ và môi chất.
Quy định nội bộ khi sửa chữa, mở rộng kho lạnh
Sửa chữa là thời điểm nguy hiểm nhất của kho lạnh. Trình tự nên ghi thành quy định:
- Mọi việc hàn, cắt, mài, khò trong và quanh kho lạnh đều phải có giấy phép làm việc nóng nội bộ, kể cả việc nhỏ.
- Xác định panel ở vùng làm việc là loại lõi gì; với lõi cháy được, che chắn bằng tấm chống cháy, giữ khoảng cách hoặc tháo panel ra khỏi vùng nóng nếu có thể.
- Dọn hàng, pallet, màng co khỏi khu vực; với kho đang chứa hàng, cân nhắc chuyển hàng trước khi làm.
- Bố trí người canh lửa và bình chữa cháy ngay tại chỗ; sau khi xong, kiểm tra cả mặt trong và mặt ngoài panel gần điểm làm việc, canh lâu hơn bình thường vì lửa trong lõi xốp âm ỉ.
- Lỗ xuyên vách mới tạo ra phải được bịt bằng vật liệu phù hợp ngay trong ngày, không để hở.
- Mở rộng kho, thay panel diện rộng, đổi công năng sang trữ hàng khác hẳn: hỏi đơn vị tư vấn và cơ quan PCCC xem có phải làm thủ tục thẩm duyệt.
Nhà thầu điện lạnh thường quen hàn nhanh trong không gian hẹp. Đưa yêu cầu trên vào hợp đồng và hướng dẫn họ từ đầu, đừng đợi tới lúc thợ đã bật đèn hàn.
Khu đệm, phòng máy và lối ra
Khu đệm và hành lang lạnh. Đây là nơi hàng tập kết trước khi vào kho, xe nâng chạy liên tục. Giữ lối đi thông, không để pallet rỗng, màng co chất đống; khu sạc xe nâng đặt ở chỗ riêng có thông gió, cách vách panel.
Phòng máy nén. Phòng máy nên có cửa riêng, thông gió, không dùng làm kho chứa đồ. Với hệ amoniac, các thiết bị phát hiện rò rỉ và thông gió sự cố thuộc thiết kế, phải được bảo trì; người vận hành được huấn luyện cách xử lý rò rỉ.
Cửa kho mở được từ bên trong. Người bị kẹt trong kho đông là nguy cơ tính mạng ngay cả khi không có cháy. Cửa kho phải mở được từ bên trong, có chuông hoặc nút báo, đèn sự cố hoạt động. Kiểm tra định kỳ cơ cấu mở trong và dây sưởi cửa để cửa không bị đóng băng kẹt.
Người làm việc trong kho. Có quy định ai được vào kho, ghi giờ vào ra hoặc có người bên ngoài biết. Khi có báo cháy, có người kiểm tra chắc chắn không còn ai bên trong.
Phương tiện chữa cháy. Bình chữa cháy để trong kho đông có thể bị ảnh hưởng nhiệt độ; nhiều kho đặt bình ở khu đệm, cửa ra. Loại bình và vị trí theo thiết kế và khuyến cáo nhà sản xuất cho môi trường lạnh.
Hàng hoá và cách xếp trong kho lạnh
Hàng trong kho lạnh ít khi được nghĩ tới như chất cháy vì nó lạnh và thường ẩm. Thực tế thứ cháy là bao bì: thùng carton sáp, khay xốp, túi nhựa, màng co quấn nhiều lớp, pallet gỗ hoặc nhựa. Một kho đông xếp kín tới trần với hàng nghìn thùng carton có tải lượng chất cháy không nhỏ hơn kho hàng khô cùng kích thước, chỉ là khó bắt lửa hơn ở trạng thái lạnh.
Cách xếp hàng nên giữ khoảng hở giữa hàng với vách và trần panel: vừa để gió lạnh lưu thông đều, vừa không ép hàng vào vách làm hỏng tôn và lộ lõi xốp. Không treo đồ, không bắt vít thêm giá kệ vào vách panel tuỳ tiện, vì mỗi lỗ khoan là một chỗ hở lõi. Dàn lạnh, quạt dàn và điện trở xả đá phải có khoảng trống phía trước, không chắn bằng pallet.
Khu đóng gói, dán nhãn, quấn màng sát kho lạnh thường là nơi carton và màng co dồn nhiều nhất, có máy hàn miệng túi, máy in nhiệt chạy cả ngày. Khu này nên được dọn theo ca, giới hạn lượng vật tư bao bì tồn tại chỗ, và không đặt sát cửa kho để đám cháy nếu có không chắn đường ra của người trong kho.
Lịch kiểm tra an toàn cháy cho kho lạnh
Gợi ý lịch cơ bản, bổ sung vào lịch bảo trì điện lạnh hiện có:
| Tần suất | Việc kiểm tra | Người làm |
|---|---|---|
| Hằng ngày | Lối đi khu đệm, cửa kho mở trong, khu sạc xe nâng, không có hàng chắn tủ điện | Thủ kho, trưởng ca |
| Hằng tuần | Quan sát vách panel có chỗ phồng, đổi màu, mùi khét; đèn sự cố; bình chữa cháy | Người phụ trách PCCC |
| Hằng tháng | Điện trở xả đá, dây sưởi, quạt dàn, đấu nối tủ điện, nhiệt độ mô tơ | Thợ điện lạnh |
| Định kỳ theo quy định | Hệ thống báo cháy, chữa cháy (nếu có), thiết bị áp lực, cảm biến rò rỉ | Đơn vị bảo trì, kiểm định có chuyên môn |
| Sau mỗi lần sửa chữa | Panel quanh điểm hàn cắt, lỗ xuyên vách đã bịt, đầu báo đã khôi phục | Người cấp giấy phép làm việc nóng |
Ghi kết quả vào sổ tự kiểm tra. Với kho lạnh cho thuê, chủ hàng gửi hàng thường hỏi các sổ này khi đánh giá kho; đó cũng là lợi ích kinh doanh, không chỉ là thủ tục.
Nếu kho thuê ngoài đơn vị vận hành điện lạnh, nên ghi rõ trong hợp đồng bảo trì rằng các mục an toàn cháy ở bảng trên thuộc phạm vi công việc, kèm biên bản sau mỗi lần kiểm tra để lưu vào hồ sơ quản lý PCCC của cơ sở.
Khi có cháy hoặc khói trong kho lạnh
Phương án chữa cháy của kho lạnh cần có tình huống riêng, vì xử lý ban đầu khác kho thường. Người phát hiện báo động, gọi 114, ngắt điện khu vực theo phân công, kiểm tra không còn người trong kho. Với đám cháy nhỏ ở thiết bị, có thể dùng bình phù hợp nếu an toàn. Với khói thoát ra từ vách, trần panel, lửa có thể đang lan trong lõi; lực lượng tại chỗ không nên cố mở vách, cắt panel mà chờ lực lượng chữa cháy chuyên nghiệp, cung cấp cho họ sơ đồ kho, loại panel, loại môi chất lạnh và vị trí van ngắt.
Kho dùng amoniac phải có phương án xử lý rò rỉ khí độc song song, vì cháy có thể làm hỏng đường ống. Sau sự cố, việc xác định nguyên nhân, trách nhiệm và bồi thường hàng gửi thường phức tạp; nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) nếu có tranh chấp với chủ hàng hoặc đơn vị bảo hiểm.
Sau khi lửa đã được dập, không đưa người vào lại kho chỉ vì thấy hết khói. Lõi panel có thể còn âm ỉ, kết cấu mái có thể đã yếu, khí trong kho có thể còn độc. Chờ lực lượng chữa cháy xác nhận an toàn, giữ hiện trường cho việc điều tra nguyên nhân và giám định tổn thất, chụp ảnh, ghi lại nhiệt độ và tình trạng hàng ngay khi được phép, vì hàng đông lạnh hỏng rất nhanh khi kho mất điện.
Câu hỏi thường gặp
Panel PU có chống cháy không?
Panel PU có loại thường và loại có phụ gia chậm cháy. Loại chậm cháy khó bắt lửa hơn và cháy chậm hơn, nhưng vẫn là vật liệu cháy được. Mức độ chịu lửa cụ thể theo thông số của nhà sản xuất và kết quả thử nghiệm; xem hồ sơ vật liệu khi mua hoặc trong hồ sơ hoàn công.
Kho lạnh nhỏ trong cửa hàng có phải lo PCCC như kho lớn không?
Quy mô nhỏ thì nghĩa vụ hồ sơ có thể nhẹ hơn, nhưng nguy cơ kỹ thuật giống nhau: lõi panel cháy được, điện xả đá, hàn khi sửa. Kho nhỏ vẫn nên có bình chữa cháy gần cửa, giữ dây điện an toàn và kiểm soát việc hàn cắt.
Có thể lắp đầu báo khói trong kho đông không?
Môi trường lạnh, ẩm, có sương có thể làm một số loại đầu báo hoạt động không ổn định. Loại đầu báo, vị trí lắp trong kho lạnh do thiết kế quyết định theo tiêu chuẩn hiện hành. Hỏi đơn vị thiết kế, không tự mua đầu báo dân dụng gắn vào.
Amoniac rò rỉ có gây cháy không?
Amoniac chủ yếu nguy hiểm vì độc, nhưng ở một khoảng nồng độ trong không khí nó có thể cháy khi gặp nguồn lửa. Kho dùng amoniac phải có phương án xử lý rò rỉ, thiết bị phát hiện, thông gió sự cố và người vận hành được huấn luyện theo quy định chuyên ngành.
Thuê kho lạnh gửi hàng, chủ hàng có trách nhiệm PCCC gì?
Đơn vị vận hành kho chịu trách nhiệm chính về an toàn cháy trong kho. Chủ hàng có nghĩa vụ khai đúng loại hàng và đóng gói phù hợp. Chủ hàng nên hỏi kho về hệ thống PCCC, bảo hiểm và trách nhiệm khi hàng hư hỏng do cháy trước khi ký hợp đồng.
Sau khi sửa chữa kho lạnh nên canh bao lâu?
Không có con số chung; nhiều cơ sở quy định thời gian canh dài hơn với khu có vật liệu xốp và kiểm tra lại thêm một lần sau vài giờ. Thời gian cụ thể do cơ sở quy định trong quy trình làm việc nóng, dựa trên mức rủi ro của từng vị trí.